Tiếp nối Chuyên mục đặc biệt về Xung đột Israel - Palestine 2021, Galileo Society xin gửi tới các bạn những nét sơ lược về lịch sử của dải Gaza - điểm nóng của không chỉ cuộc xung đột gần đây, mà còn của những trận đụng độ đẫm máu giữa thế giới Hồi giáo và Israel trong suốt hàng trăm năm. Hiểu được về vùng đất này và lịch sử của nó sẽ phần nào giúp ta lý giải được vì sao một dải đất nhỏ ven biển Địa Trung Hải lại trở thành nơi “chảo lửa” diễn ra cuộc xung đột khốc liệt giữa người Palestine và Israel.
Dải Gaza là một dải đất ven biển dọc theo Biển Địa Trung Hải, giáp với Ai Cập ở phía tây nam và Israel ở phía bắc và phía đông. Dải Gaza dài khoảng 41 km, và rộng từ 6 km đến 12 km, với tổng diện tích 360 km vuông, có đường bờ biển dài 40km.[1] Với vị trí giáp biển cùng đồng bằng ven biển trù phú, mảnh đất này luôn là mục tiêu tranh giành của nhiều bên, ngay từ thời hình thành các tôn giáo lớn trên thế giới. Đây cũng là một trong số những khu vực đông dân cư nhất trên thế giới, với trung bình 2422 cư dân/km2, chủ yếu là người người tị nạn.[2] Mật độ dân số lớn khiến cuộc sống của người dân tại dải Gaza gặp nhiều khó khăn, đặc biệt khi xung đột vũ trang xảy ra. Trong những trường hợp đó, dân thường cũng là đối tượng bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Từ năm 1517-1920, toàn bộ vùng lãnh thổ thuộc Palestine và Israel ngày nay do Đế chế Ottoman cai quản. Sau Thế chiến I, Đế chế Ottoman sụp đổ, thực dân Anh ở phe thắng trận được ủy trị cai quản phần đất Palestine trước kia thuộc về Đế chế Ottoman. Tuy nhiên, đường biên giới cho vùng đất Palestine dưới sự ủy trị của Anh không được phân định rõ ràng.[3] Thời kỳ chiến tranh tôn giáo trước Đế chế Ottoman, khu vực này là nơi sinh sống của đa số người Ả Rập theo đạo Hồi và số ít người Do Thái. Nhưng đến thời kỳ thực dân Anh tiếp quản, dân số Do Thái đã tăng mạnh do chạy trốn kế hoạch diệt chủng Do Thái của Đức Quốc Xã cũng như sự ủng hộ của phương Tây. Đặc biệt, dưới thời Tổng thống Harry Truman, Mỹ đã đưa ra ý tưởng tìm một ngôi nhà cho người dân Do Thái.
Năm 1947, Liên Hợp Quốc, khi đó mới được thành lập, đã thông qua kế hoạch phân chia khu vực này thành một quốc gia Do Thái và một quốc gia Ả Rập. Người Ả Rập tại Palestine, dưới sự hậu thuẫn của Syria, Lebanon, Jordan và Ai Cập, đã bác bỏ kế hoạch này, vì kế hoạch này chỉ chia cho người Palestine chưa đến 1 nửa lãnh thổ trong khi dân số của họ đông gấp đôi Israel. Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo của Israel đã đồng ý với điều đó và đơn phương thực hiện kế hoạch. Vào ngày 14/5/1948, khi Anh rời khỏi khu vực, các nhóm theo chủ nghĩa Phục quốc Do Thái (Zionism) đã tuyên bố Israel là một quốc gia. Cuộc chiến tranh Ả Rập-Israel đầu tiên bùng nổ. Lực lượng Ai Cập thành lập một căn cứ ở thị trấn Gaza, kiểm soát 1 khu vực dài khoảng 40km và rộng 8km. Khi Ai Cập và Israel đình chiến vào tháng 2/1949, biên giới Dải Gaza đã được vạch ra và khu vực này thuộc kiểm soát của Ai Cập. [4]
Kết thúc cuộc xung đột năm 1948, Ai Cập giành được quyền kiểm soát Dải Gaza. Sau cuộc chiến, các học giả ước lượng có hơn 700,000 người Palestine đã chạy trốn hoặc bị trục xuất khỏi mảnh đất mà nhà nước Israel vừa mới được thành lập. Họ gọi giai đoạn này là “al-Nakba” (Ngày Thảm họa). Những người tị nạn Palestine ở Dải Gaza không được chính quyền Ai Cập cho phép di chuyển đến các khu vực còn lại của Ai Cập. Bị mất cả nhà cửa lẫn kế sinh nhai, khoảng 500,000 người Palestine phải phụ thuộc vào nguồn viện trợ của Liên Hợp Quốc [5].
Gaza tiếp tục nằm dưới quyền kiểm soát của quân đội Ai Cập cho đến sự kiện Khủng hoảng kênh đào Suez năm 1956, khi Ai Cập quốc hữu hóa tuyến đường vận tải chính bất chấp sự phản đối của Anh và Pháp. Các tàu Israel bị Ai Cập chặn không cho đi qua kênh đào. Đáp trả lại, Israel tiến hành xâm lược Dải Gaza, chiếm đóng khu vực này trong nhiều tháng trời cho đến khi bị buộc phải trao trả lại cho Ai Cập do sức ép từ cộng đồng quốc tế [6].
Vào tháng 6 năm 1967, những cuộc đụng độ nhỏ lẻ trên biên giới và các cuộc chiến tranh du kích quy mô nhỏ trong nhiều năm trời đã bị trầm trọng hóa trong bầu không khí căng thẳng của Chiến tranh Lạnh và bùng nổ thành Chiến tranh sáu ngày. Buổi sáng ngày 5/6/1967, dự đoán trước được động thái từ các nước láng giềng Ả rập, Israel đã phát động một đợt tấn công phủ đầu đầy bất ngờ, quét sạch phần lớn không quân Ai Cập, tiếp đó là không quân Jordan và Syria vào buổi chiều. Trong vòng 5 ngày chiến đấu tiếp theo, Israel đã mở rộng lãnh thổ nhanh chóng và giành được Dải Gaza cùng bán đảo Sinai từ Ai Cập. Hơn 1 triệu người tị nạn ở Gaza nằm dưới quyền cai trị của Israel [7]. Sự kiện này đã tạo động lực cho phong trào dân tộc Palestine dần phát triển, với Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) giành được sức ảnh hưởng mới.
Năm 1993, PLO và Israel ký kết Hiệp ước Hòa bình Oslo. Israel trao lại quyền kiểm soát một số phần của Dải Gaza và Bờ Tây cho Chính quyền Dân tộc Palestine, để đổi lấy thỏa thuận kiềm chế bạo lực từ các nhóm du kích nhóm được thành lập trong giai đoạn đụng độ bạo lực giữa người Palestine và binh sĩ Israel năm 1987, bao gồm cả Hamas [8]. Tuy nhiên, Chính quyền Dân tộc Palestine đã không thể ngăn chặn các vụ tấn công và do đó Israel từ chối dỡ bỏ các khu định cư còn lại.
Dải Gaza đã nằm dưới quyền kiểm soát của Hamas và chịu lệnh phong tỏa đường hàng không, đất liền và đường biển của Israel kể từ năm 2007. Các lệnh phong tỏa và cấm vận từ Israel đã bóp nghẹt nền kinh tế và tác động ghê gớm lên đời sống ở Dải Gaza. Theo ước tính, có đến 80% trong số 1.3 triệu người tị nạn Palestine ở Dải Gaza phải phụ thuộc vào nguồn viện trợ và hơn 500,000 người đang sống trong các trại tị nạn. Hamas là một tổ chức vũ trang Hồi giáo không công nhận sự tồn tại của Israel. Nhóm này từ lâu đã phản đối các cuộc trao đổi hòa bình giữa Israel và Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO), đồng thời chỉ trích Hiệp ước Oslo năm 1993 mà theo đó Palestine sẽ có quyền kiểm soát các khu vực khu Bờ Tây và Dải Gaza trong khi PLO chính thức công nhận Nhà nước Israel. Mục tiêu của Hamas là thành lập một nhà nước Hồi giáo của người Palestine trên vùng lãnh thổ được hoạch định trước năm 1948. Để thực hiện mục tiêu đó, tổ chức này xác định con đường duy nhất là đấu tranh bằng bạo lực, do Hamas khước từ mọi giải pháp hòa bình, không công nhận nhà nước Israel. Hamas ban đầu vừa thực hiện cuộc đấu tranh vũ trang chống Israel và cung cấp chương trình phúc lợi xã hội cho người Palestine. Nhưng từ năm 2005, khi Israel rút dần quân đội và người định cư khỏi Dải Gaza, Hamas bắt đầu tham gia vào hoạt động chính trị ở Palestine. Tổ chức này giành chiến thắng trong cuộc bầu cử của Palestine năm 2006, trước khi củng cố quyền lực ở Gaza vào năm sau bằng cách lật đổ phong trào Fatah của Tổng thống Mahmoud Abbas. Hàng năm, cứ vài tuần trước dịp kỷ niệm ngày al-Nakba (ngày 15/5), căng thẳng lại bùng phát trên khu vực Gaza. Các đợt khai hỏa tên lửa và tấn công lẻ tẻ từ Hamas cũng như các nhóm vũ trang khác ở Gaza đều bị đáp trả với hàng loạt chiến dịch đánh bom từ Israel [9]. Kể từ năm 2005, giữa Hamas và Israel đã xảy ra các đợt xung đột quy mô lớn trên Dải Gaza vào các năm 2008-2009 và 2014, với sự kiện gần đây nhất là cuộc xung đột ngày 10/5/2021.
Trong thời gian tới, Galileo Society sẽ còn mang đến nhiều bài phân tích bổ ích hơn nữa xoay quanh chủ đề “Xung đột Israel - Palestine 2021”. Vì vậy, các bạn đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society thường xuyên để không bỏ lỡ những thông tin mới nhất nhé!
Tài liệu tham khảo
[1] “Working in the Gaza Strip”, UNRWA, truy cập 14/6/2021, https://www.unrwa.org/careers/duty-stations-gaza.
[2] Eflat, Elisha. The West Bank and Gaza Strip A Geography of Occupation and Disengagement. Routledge, 2006, p.167.
[3] “Gaza - máu và nước mắt”, Báo điện tử Tiền Phong, 6/1/2009, truy cập ngày 14/6/2021, https://tienphong.vn/post-148897.tpo.
[4], [5]“This Is How Gaza Became Contested Territory”, Time, 15/4/2018, truy cập ngày 14/6/2021, https://time.com/5276048/gaza-conflict-history/
[6] “Gaza: The history that fuels the conflict”, History, 11/5/2021, truy cập ngày 14/6/2021, https://www.history.com/.../gaza-conflict-history-israel...
[7] “Hơn 7 thập kỷ đối đầu giữa người Israel và người Palestine”, Công an nhân dân, 17/5/2021, truy cập ngày 14/6/2021, http://cand.com.vn/.../Hon-7-thap-ki-doi-dau-giua-Israel.../
[8], [9] “Israel-Gaza Cease-Fire: What You Need to Know About the Conflict”, The Wall Street Journal, chỉnh sửa lần cuối ngày 26/5/2021, truy cập ngày 14/6/2021,
https://www.wsj.com/.../israel-gaza-ceasefire-what-we...
