Trong bài viết đầu tiên thuộc Chuyên mục đặc biệt của Galileo Society về Xung đột Israel-Palestine 2021, độc giả đã có được cái nhìn tổng quát về nguyên nhân sâu xa cũng như duyên cớ trực tiếp dẫn đến những diễn biến mới nhất của cuộc xung đột trong tháng 5 vừa qua. Như bài viết đã chỉ ra, yếu tố chính trị nội bộ, đặc biệt là các vấn đề trong thành phần các đảng phái và tổ chức trong lòng hai phe chính là một trong những nguyên nhân quyết định dẫn tới những căng thẳng gần đây nhất. Do đó, nhằm nối tiếp cho chuỗi bài phân tích về cuộc xung đột hết sức phức tạp và dai dẳng này, Galileo xin được giới thiệu tới người đọc những thông tin cơ bản nhất về các bên có liên quan trực tiếp trong những cuộc giao tranh gần đây nhất tại khu vực thành cổ Jerusalem và Dải Gaza.
1. Lực lượng Phòng vệ Israel
Lực lượng Phòng vệ Israel (tiếng Anh: Israel Defense Forces, viết tắt: IDF) là tên gọi chính thức của quân đội Israel. Đội quân này bao gồm ba nhánh chính đó là lực lượng lục quân, không quân và hải quân. IDF được thành lập ngay sau sự ra đời của Nhà nước Israel vào năm 1948, với sứ mệnh chính là bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Israel cũng như răn đe các quốc gia thù địch, ngăn chặn các mối nguy từ khủng bố (1). Hiện tại, trong bảng xếp hạng sức mạnh quân sự do tổ chức phi chính phủ Global Firepower đánh giá, quân đội Israel hiện đang xếp thứ 20 toàn thế giới và thứ 5 tại khu vực Trung Đông (2).
Đa phần quân nhân Israel là lực lượng dự bị, được điều động về các đơn vị tương ứng khi xảy ra chiến tranh hoặc các tình huống khẩn cấp (3). Tham gia nghĩa vụ quân sự trong IDF là điều bắt buộc với mọi công dân Israel, áp dụng cho cả nam giới và nữ giới (4). Một số nhóm dân thiểu số hay người khuyết tật được miễn quân dịch nhưng vẫn có thể tự nguyện nộp đơn nhập ngũ. Bên cạnh đó, thành phần tôn giáo và sắc tộc của quân nhân trong IDF cũng rất đa dạng, bao gồm người Hồi giáo, người Do Thái giáo, người Kitô giáo, người Druze,... và đặc biệt là sự hiện diện của một số lượng lớn các tình nguyện viên quốc tế, phần lớn là người Do Thái ngoại quốc (5).
Dù được đánh giá cao nhờ những nỗ lực thúc đẩy bình đẳng giới cũng như đa dạng sắc tộc trong việc tuyển chọn quân ngũ, IDF cũng đã phải đối mặt với một số chỉ trích về chính sách và hành vi của mình. Theo một báo cáo của tổ chức Ân xá Quốc tế đưa ra vào năm 1999, một số người phản đối theo lương tâm (conscientious objectors) - chỉ những cá nhân từ chối thực hiện nghĩa vụ quân sự - phần lớn là từ các cộng đồng thiểu số đã phải đối mặt với tình trạng giam giữ trái phép và xét xử không công bằng sau khi từ chối thực hiện các hoạt động quân sự của Israel tại khu vực Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng (6). Đặc biệt, IDF cũng đã từng bị các thành viên Quốc hội Mỹ cáo buộc vi phạm Đạo luật kiểm soát vũ khí xuất khẩu khi sử dụng vũ khí do nước này cung cấp cho các hoạt động vi phạm nhân quyền tại các vùng lãnh thổ chiếm đóng bất hợp pháp, thay vì mục đích tự vệ chính đáng (7). Trong chiến dịch ném bom tại dải Gaza vào tháng 5 vừa qua, IDF cũng đã bị lên án khi thực hiện tấn công vào mục tiêu dân sự đó là tòa nhà đặt chi nhánh của hãng tin Associated Press và Al Jazeera [8]. Mặc dù vậy, Israel hiện vẫn là một trong những đối tác nhập khẩu vũ khí lớn nhất của Hoa Kỳ. Gần đây nhất, vào ngày 17/5/2021, bất chấp những leo thang trong tình hình xung đột Israel-Palestine, chính quyền Biden vẫn chấp thuận cho bản hợp đồng xuất khẩu vũ khí trị giá 750 triệu đô cho nước này (9).
Nhìn chung, những hành động của IDF trong cuộc giao tranh tháng 5 vừa qua cũng đã phản ánh rõ quan điểm của chính quyền Israel, đó là: không chấp nhận nhượng bộ với phía Palestine, đặc biệt là phong trào cực đoan Hamas và sẵn sàng sử dụng mọi biện pháp có thể nhằm bảo vệ an ninh quốc gia. Những thay đổi tiềm năng trong tương lai về hành động và quan điểm của lực lượng này chưa thực sự khả thi trong bối cảnh IDF vẫn đang chịu sự chỉ đạo trực tiếp của vị thủ tướng Israel với đường lối cứng rắn Benjamin Netanyahu.
2. Phong trào Hồi giáo Hamas
Hamas là tên viết tắt của Harakat Al-Muqawama Al-Islamia, mang nghĩa trong tiếng Ả Rập là “Phong trào Kháng chiến Hồi giáo”. Phong trào này thành lập từ cuối những năm 1980 sau cuộc nổi dậy của người Palestine lần thứ nhất (Intifada I), trên cơ sở phát triển và tách ra từ một chi nhánh tại dải Gaza của tổ chức tôn giáo-chính trị Anh em Hồi giáo (Muslim Brotherhood) - vốn có trụ sở chính tại Ai Cập (10). Có những nghi vấn đặt ra rằng chính Israel đã hỗ trợ tài chính cho tổ chức này trong những ngày đầu thành lập nhằm đối đầu với Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) của cố lãnh tụ Palestine Yasser Arafat. Tuy nhiên, các bên liên quan chưa bao giờ thừa nhận cáo buộc trên và chính đường lối cứng rắn không công nhận sự tồn tại của Nhà nước Israel cũng như việc thực hiện hàng loạt vụ tấn công khủng bố vào Israel của tổ chức này đã phản bác lại nghi vấn trên (11).
Phong trào này phản đối các hiệp ước hòa bình Palestine - Israel và đấu tranh nhằm tiêu diệt hoàn toàn Nhà nước Israel, với biểu tượng có in hình lãnh thổ Palestine trải rộng trên toàn bộ phần đất của Israel cùng với Bờ Tây và dải Gaza. Mặc dù đường lối đấu tranh hết sức bạo lực, phong trào này đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi và giành chiến thắng tuyệt đối trong cuộc Tổng tuyển cử tại dải Gaza vào năm 2006 và chiếm toàn bộ quyền kiểm soát đối với khu vực dải Gaza thông qua một cuộc đảo chính vào năm 2007 (12). Từ khu vực này, vô số cuộc tấn công bằng rocket đã được thực hiện nhằm vào lãnh thổ Israel, gây ra lo ngại không chỉ từ phía Israel mà cả Ai Cập - quốc gia giáp ranh với dải Gaza. Điều này cũng một phần giải thích lý do vì sao Ai Cập đã phải đứng ra làm trung gian thúc đẩy cho lệnh ngừng bắn đạt được gần đây giữa Israel và Hamas.
Mặc dù đã bị nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế như EU liệt vào danh sách tổ chức khủng bố, phong trào này vẫn có quan hệ ngoại giao và được công nhận bởi nhiều nước trên thế giới như Na Uy, Thuỵ Sĩ tại châu Âu (13), Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ tại Trung Đông (14). Trung Quốc cũng đã từng đón tiếp Ngoại trưởng Mahmoud al-Zahar - một thành viên đồng sáng lập của Hamas - tới nước này vào năm 2006 để tham dự Diễn đàn Hợp tác Trung Quốc - Arab (15). Bên cạnh đó, nhiều thông tin cũng cho biết Hamas đã được nhận các hợp đồng mua bán tên lửa bí mật từ phía Iran và Triều Tiên (16). Đặc biệt, lợi dụng sự suy yếu của đối thủ chính trị Fatah và nguồn trợ giúp dồi dào về tài chính của nhiều thế lực nước ngoài, những hành động của Hamas trong tháng 5 vừa qua cho thấy tổ chức này đang hết sức cố gắng thu phục sự ủng hộ của người dân Palestine cho đường lối cực đoan của mình. Mặc dù không có được sự ủng hộ của đông đảo cộng đồng quốc tế, phong trào này đang dần dần tự chứng minh vị thế của mình về tính chính danh và sự đại diện cho người dân Palestine.
3. Đảng Fatah
Mặc dù không trực tiếp tham gia vào những cuộc giao tranh gần đây giữa hai bên, đảng Fatah cũng đóng một vai trò lớn trong nguyên nhân dẫn tới tình trạng căng thẳng trong tháng 5 vừa qua.
Về tên gọi, Fatah là từ viết tắt đảo ngược của cụm từ Harakat al-Tahrir al-Filistiniya, mang nghĩa Phong trào Giải phóng Dân tộc Palestine. Phong trào này được thành lập tại Kuwait vào những năm 1950 bởi một vài người Palestine lưu vong, trong đó nổi bật là cố lãnh tụ Yasser Arafat và tổng thống đương nhiệm Mahmoud Abbas. Vào năm 1964, Yasser Arafat đã hợp nhất các chính đảng của người Palestine lại để thành lập Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) và Fatah trở thành đảng chủ đạo trong tổ chức. Trong những năm sau đó, PLO chủ yếu tiến hành các cuộc tấn công chống lại chính quyền Israel từ phía lãnh thổ hai nước láng giềng là Jordan và Lebanon. Tuy nhiên, chính quyền hai quốc gia trên đều đã tiến hành trục xuất các thành viên của tổ chức này từ cuối thập niên 80 do những lo ngại về an ninh nội bộ. Kể từ đó, PLO do đảng Fatah lãnh đạo đã từ bỏ đường lối bạo lực và tiến hành đàm phán thương lượng hòa bình với phía Israel dựa trên cơ sở thiết lập đường biên giới trước năm 1967 (17). Sự thay đổi về đường lối của PLO xảy ra trong cùng khoảng thời gian xuất hiện của Hamas - vốn cổ động cho đường lối đấu tranh cực đoan thay vì công nhận Nhà nước Israel.
Sau khi Hamas chiếm được sự ủng hộ của người dân Palestine và giành đa số ghế trong cuộc bầu cử năm 2006 của Hội đồng Lập pháp Palestine (PLC) - cơ quan tương đương Quốc hội Palestine, chủ tịch đảng Fatah và cũng là tổng thống Nhà nước Palestine Mahmoud Abbas đã sử dụng sắc lệnh tuyên bố giải tán Hội đồng này (18). Sau nhiều năm đối đầu giữa hai đảng, vào đầu tháng 1 năm 2021, Tổng thống Mahmoud Abbas đã tuyên bố tổ chức một cuộc bầu cử quốc hội và tổng thống mới vào ngày 31/7 (19). Tuy nhiên, chính ông đã quyết định hoãn lại kế hoạch này theo một tuyên bố đưa ra vào ngày 30/4, cho rằng phía Israel đã cản trở kế hoạch bầu cử tại khu vực Jerusalem. Mặc dù vậy, nhiều ý kiến cho rằng chính những xung đột nội bộ trong đảng Fatah và sự yếu thế về lượng người ủng hộ trước đối thủ Hamas đã khiến tổng thống Abbas đi tới quyết định trên (20). Bên cạnh đó, sự thiếu quyết liệt trong việc lên án các hành động gần đây của phía Israel cũng khiến cho tính chính danh của chính đảng này cũng như chính quyền của tổng thống Mahmoud Abbas trở nên lung lay và tạo đà gia tăng cho sự ủng hộ trong công chúng Palestine đối với phong trào Hamas.
Có thể khẳng định, sự phức tạp trong thành phần và vấn đề nội bộ của các bên liên quan chính là một trong những yếu tố chính đẩy cuộc xung đột Israel-Palestine lên tới đỉnh điểm như đã thấy trong tháng 5 vừa qua. Khi các vấn đề nội bộ chưa được cả hai bên dàn xếp ổn thỏa, cuộc xung đột này vẫn chưa có khả năng đi tới kết thúc hoàn toàn và những cuộc giao tranh đẫm máu giữa hai bên vẫn có thể bùng nổ trở lại. Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng đã cho người đọc một cái nhìn toàn cảnh về những bên có liên quan trong các cuộc giao tranh gần đây nhất cũng như vai trò của các thành phần tổ chức này trong tổng thể cuộc xung đột Israel-Palestine.
Trong thời gian tới, Galileo sẽ liên tục đăng tải những bài phân tích có chiều sâu trong chuyên mục đặc biệt về Xung đột Israel-Palestine 2021. Vì vậy, đừng quên theo dõi fanpage của Galileo Society để không bỏ lỡ những thông tin rất đáng được mong đợi trong chuyên mục bổ ích này nhé!
