VỊ TRÍ ĐỊA CHIẾN LƯỢC CỦA CRIMEA VÀ DONBASS

“Chính trị của một quốc gia nằm ở trong địa lý của nó”, đó là lời phát biểu của thiên tài quân sự nước Pháp, Napoleon Bonaparte nhằm khẳng định tầm quan trọng của vị trí địa lí đối với chính sách phát triển của mỗi quốc gia. Tương tự, địa chiến lược cũng trở thành một nhân tố đặc biệt quan trọng trong quan hệ Nga và Ukraine từ xưa tới nay và đặc biệt là trong thời điểm hiện nay khi hai nước bùng nổ chiến sự. Nằm trên khu vực đồng bằng Đông Âu, đồng thời là cầu nối giữa Nga và các nước Châu Âu, Ukraine chịu sự ảnh hưởng sâu sắc từ cả Nga lẫn phương Tây.[1] Tiếp nối chuyên mục đặc biệt “Xung đột Nga - Ukraine”, Galileo Society xin trân trọng mang đến những phân tích về một trong những mâu thuẫn căng thẳng nhất trong thời gian gần đây dưới góc nhìn về địa chiến lược qua bài viết dưới đây.

Kể từ trước khi các đợt tấn công Ukraine được phát động vào ngày 24/2/2022, Nga đã liên tục khẳng định không có kế hoạch xâm chiếm quốc gia láng giềng này,[2] đồng thời cáo buộc các nước phương Tây không coi trọng những yêu cầu gắn liền với lợi ích của Nga. Cụ thể, Nga đã yêu cầu Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) ngừng mở rộng ảnh hưởng về phía đông và đảm bảo rằng Ukraine sẽ không trở thành một thành viên chính thức của tổ chức này.[3] Tổng thống Nga Vladimir Putin cũng từng bày tỏ rõ quan ngại rằng việc Ukraine gia nhập NATO sẽ tạo ra nguy cơ xung đột quân sự giữa Nga với liên minh quân sự này trong vấn đề bán đảo Crimea. [4]

Đây không phải lần đầu bán đảo Crimea đóng vai trò trung tâm trong mâu thuẫn giữa Nga và Ukraine cũng như các quốc gia phương Tây. Vào năm 2014, sau khi bán đảo Crimea được sáp nhập vào Nga sau một cuộc trưng cầu dân ý, Liên Hợp Quốc đã đưa ra nghị quyết không công nhận giá trị của cuộc bỏ phiếu trên.[5] Trong khi đó, các nước phương Tây, tiêu biểu là Mỹ đã nhiều lần chỉ trích động thái từ Moscow và cho rằng hành vi trên là sự xâm phạm chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine.[6] Đầu năm 2022, trong bối cảnh tình hình quan hệ giữa Nga và Ukraine tiếp tục có những diễn biến căng thẳng, bán đảo này một lần nữa xuất hiện như một nhân tố quan trọng.

Bên cạnh Crimea, Donbass, khu vực nằm ở miền Đông Ukraine cũng nắm giữ vị trí quyết định trong cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine. Ngày 24/2/2022, Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố triển khai “chiến dịch quân sự đặc biệt" sau khi khẳng định đã nhận được lời kêu gọi giúp đỡ từ phía lãnh đạo của Cộng hòa Nhân dân Donetsk (DPR) tự xưng và Cộng hòa Nhân dân Lugansk (LPR) tự xưng tại khu vực Donbas.[7][8] Theo đó, quân đội Nga triển khai đợt tấn công vào Ukraine theo đường bộ, đường không và đường biển với mục đích “phi quân sự hóa” và “phi phát xít hóa” quốc gia này.[9][10] Có thể thấy, không chỉ ghi dấu các cuộc giao tranh căng thẳng giữa những lực lượng ly khai thân Nga và quân đội Ukraine vào năm 2014 [11], đến nay, Donbass vẫn tiếp tục là thành tố quan trọng trong quyết định triển khai các hoạt động quân sự mới nhất tại Ukraine của Nga. 

Như vậy, cả Crimea và vùng Donbass đều là các khu vực có vị trí trung tâm trong các mâu thuẫn giữa Nga và Ukraine. Vậy, hai khu vực này có vị trí địa lí quan trọng như thế nào?

Xét đến tầm quan trọng chiến lược của Crimea, bán đảo này nắm giữ vai trò an ninh trọng yếu đối với cả Nga, Ukraine nói riêng và khu vực nói chung. Từ sau khi nhà lãnh đạo Liên Xô cũ Nikita Khrushchev ký quyết định chuyển giao Crimea từ Nga cho Ukraine vào năm 1954 để tăng cường “mối quan hệ anh em”, cho tới sự kiện Liên bang Nga sáp nhập Crimea vào năm 2014, bán đảo này vốn là một khu vực tự trị chịu sự quản lý của Ukraine.[12]

Về mặt quân sự, vị trí tiếp giáp Biển Đen của Crimea giúp tăng cường sự hiện diện của Nga trên vùng biển quan trọng này, và đây cũng là nơi đặt căn cứ chính của Hạm đội Biển Đen, một trong những đơn vị chủ lực của Hải quân Nga. Trước khi sáp nhập Crimea, Nga từng duy trì hợp đồng cho thuê dài hạn cảng nước ấm Sevastopol với Ukraine.[13] Đây là cảng nước ấm trọng yếu của Nga, đóng vai trò là một trong những nhân tố đảm bảo con đường giao thương của Nga khi mùa đông tới. Bên cạnh đó, bán đảo Crimea còn án ngữ lối thông ra Biển Đen và kết nối với Địa Trung Hải thông qua eo biển Bosphorus, mặc dù eo biển này bị kiểm soát bởi Thổ Nhĩ Kỳ - thành viên của NATO. Với việc sở hữu Crimea, hải quân Nga có nhiều lợi thế hơn trong việc mở rộng địa bàn ảnh hưởng ở Biển Đen nói riêng và khu vực Địa Trung Hải nói chung.[14]

Kể từ sau sự kiện Moscow sáp nhập Crimea vào lãnh thổ liên bang năm 2014, lập trường giữa Nga và Ukraine về bán đảo này càng trở nên khác biệt. Nga khẳng định động thái trên giống như “sự trở về của Crimea” (The Return of Crimea), kết quả từ tư tưởng “người sắc tộc Nga” (người sử dụng tiếng Nga như ngôn ngữ thứ nhất) đã được soạn thảo thành đạo luật về quyền công dân cơ bản của nước này. Trong khi đó, Ukraine và phương Tây cáo buộc Nga đã vi phạm luật pháp quốc tế khi đơn phương sáp nhập khu vực này vào lãnh thổ của mình.[15] Trong trường hợp Ukraine thành công gia nhập NATO, các thành viên thuộc liên minh quân sự trên chắc chắn sẽ tăng cường hậu thuẫn Ukraine trong việc giành lại bán đảo Crimea.[16] Trước nguy cơ tổn thất về mặt chiến lược từ viễn cảnh này, Nga dường như sẽ không thỏa hiệp và Crimea hoàn toàn có thể là một nguyên nhân thúc đẩy mâu thuẫn giữa các bên trở nên căng thẳng hơn.

Trên thực tế, Crimea đã trở thành một trong những tâm điểm của “chiến dịch quân sự đặc biệt” mà Tổng thống Nga Putin phát động nhằm vào Ukraine từ ngày 24/2 vừa qua. Bán đảo này được quân đội Nga sử dụng như một “vùng đệm” ở phía Nam để tiến vào Ukraine, kết hợp với các lực lượng khác tiếp cận Donbass từ phía Đông Nam và tấn công Kiev cùng Kharkiv từ phía Bắc và Đông Bắc, theo báo cáo từ Viện Nghiên cứu Chiến tranh có trụ sở tại Washington.[17]

Bên cạnh Crimea, Donbass cũng là vị trí trọng yếu trong những diễn biến mới nhất của xung đột Nga - Ukraine. Đây là một khu vực nằm ở phía Đông Nam Ukraine, với một phần diện tích hiện do các lực lượng ly khai thuộc hai nước cộng hoà tự xưng là DPR và LPR chiếm đóng. Phần lớn lãnh thổ còn lại vẫn nằm dưới sự kiểm soát của chính phủ Ukraine.[18]

Các tỉnh Donetsk và Lugansk của Ukraine tạo thành khu vực Donbass mang ý nghĩa địa chiến lược đối với cả Ukraine và Nga. Donbass chiếm 5% tổng diện tích lãnh thổ của Ukraine và kéo dài tới phía Đông, sát với các vùng lãnh thổ của Nga. Khu vực này là mỏ than lớn thứ tư ở Châu Âu với trữ lượng có thể khai thác được ước tính lên tới 10 tỷ tấn. Tuy chỉ là nơi sinh sống của trên dưới 10% dân số cả nước, nhưng Donbass chiếm 20% GDP của Ukraine và chiếm một phần tư lượng xuất khẩu hàng hoá toàn quốc. Do đó, có thể nói, nơi đây là một trong những trung tâm công nghiệp trọng điểm của Ukraine.[19]

Về phía Nga, Donbass cũng có nhiều ý nghĩa kinh tế quan trọng đối với quốc gia này. Cụ thể, nhiều công ty độc quyền về vũ trụ và quốc phòng của Nga phụ thuộc vào nguồn cung cấp nguyên vật liệu thô từ các doanh nghiệp ở Đông Nam Ukraine. Các loại thép đặc biệt dùng cho xe tăng của Lực lượng Vũ trang Liên bang Nga được sản xuất tại Donbass, trong khi phần lớn các động cơ dùng cho máy bay trực thăng của Nga cũng được sản xuất tại thành phố Zaporizhia nằm gần khu vực này.[20]

Ngoài ra, Nga tự nhận thấy mình có trách nhiệm “bảo vệ” thành phần dân số nói tiếng Nga bên ngoài biên giới quốc gia của mình. Trong đó, Donbass mặc dù là một phần lãnh thổ của Ukraine nhưng dân cư lại chủ yếu là người nói tiếng Nga.[21] Theo Tổng thống Nga Vladimir Putin, chiến dịch quân sự đặc biệt ở Ukraine được thực hiện với mục tiêu bảo vệ các khu vực ly khai trước mối nguy “diệt chủng” đối với cộng đồng nói tiếng Nga tại đây.[22]

Qua bài viết phân tích về vị thế địa chiến lược của vùng Crimea và Donbass, Galileo Society hy vọng các bạn sẽ có một góc nhìn mới về nguyên nhân bùng phát của cuộc xung đột này. Cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine có khả năng sẽ tiếp tục kéo dài với những diễn biến ngày một nghiêm trọng và phức tạp, gây ra những ảnh hưởng sâu sắc tới tình hình an ninh khu vực cũng như nền kinh tế thế giới. Do đó, chuyên mục đặc biệt “Xung đột Nga - Ukraine” sẽ liên tục cập nhật những diễn biến mới nhất của vấn đề đang là tâm điểm trên chính trường quốc tế. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ thông tin bổ ích nào nhé!

Danh mục tài liệu tham khảo:

[1] Stork, Balint, “Geological situation of Ukraine and its importance”, Security and Defense Quarterly, 3/2015. Truy cập ngày 24/01/2022. https://securityanddefence.pl/Geopolitical-situation-of...

[2] Tsukanov, Ilya, "Moscow Has No Plans For Aggression, Has Never Attacked Anyone In Its History, Kremlin Spokesman Says", Sputnik International, 20/02/2022. Truy cập ngày 28/02/2022. https://sputniknews.com/.../moscow-has-no-plans-for....

[3] [4] Duy Trinh, Huy Lê, "Nga chỉ trích phương Tây "phớt lờ" những quan ngại về an ninh, Vietnamplus, ngày 02/02/2022. Truy cập ngày 23/02/2022.

https://www.vietnamplus.vn/nga-chi-trich.../771289.vnp.

[5] Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, Territorial Integrity of Ukraine : resolution / adopted by the General Assembly, A/RES/68/262, 01/04/2014. Truy cập ngày 24/02/2022

https://digitallibrary.un.org/record/767883?ln=en

[6]  Bình An, "Tổng thống Biden: Mỹ sẽ không bao giờ công nhận Crimea là của Nga", Petrotimes, 27/02/2021. Truy cập ngày 20/02/2022. https://petrotimes.vn/tong-thong-biden-my-se-khong-bao....

[7] Borger, Julian, "Moment That Putin Thundered To War, Drowning Out Last Entreaties For Peace", The Guardian, 24/02/2022. Truy cập ngày 27/02/2022 https://www.theguardian.com/.../moment-that-putin....

[8] Nguyễn Hải Hoành, "Tuyên bố của Tổng thống Putin về “Hành động quân sự đặc biệt” với Ukraine", Nghiên Cứu Quốc Tế, 24/02/2022. Truy cập ngày 27/02/2022.

https://nghiencuuquocte.org/.../tuyen-bo-cua-tong.../....

[9] "Russian Forces Launch Full-Scale Invasion Of Ukraine", Al Jazeera 24/02/2022. Truy cập ngày 27/02/2022  https://www.aljazeera.com/.../putin-orders-military....

[10] Troianovski, Anton, "Putin Announces A ‘Military Operation’ In Ukraine As The U.N. Security Council Pleads With Him To Pull Back.", New York Times, 23/02/2022. Truy cập ngày 27/02/2022   https://www.nytimes.com/.../putin-announces-a-military....

[11] Hoàng Phạm, "Những Mốc Chính Trong Xung Đột Ở Miền Đông Ukraine", VOV, 22/02/2022. Truy cập ngày 26/02/2022. https://vov.vn/.../nhung-moc-chinh-trong-xung-dot-o-mien....

[12] Lê Minh Hoàng, “Thế giới trong 30 năm sau Chiến tranh Lạnh – Kỳ V”, Hồ sơ sự kiện, Số 462, tr.49, ngày 10/01/2022.

[13] Duy Trinh, “Lịch sử Sevastopol và ý nghĩa đối với Nga”, Báo Tin tức, 08/03/2014. Truy cập ngày 23/02/2022. https://baotintuc.vn/.../lich-su-sevastopol-va-y-nghia...

[14] Irish, John; Emmott, Robin; Saul, Jonathan, “NATO leaves Black Sea exposed as Russia invades Ukraine”, Reuters, 25/02/2022. Truy cập ngày 28/02/2022.

https://www.reuters.com/.../nato-leaves-black-sea.../

[15] Marshall, Tim, “Những tù nhân của địa lý” (Biên dịch: Phạm Linh Lan), NXB Hội Nhà Văn, 2020, tr.45-47.

[16] “Ukraine’s president pledges to ‘return’ Russia-annexed Crimea”, Al Jazeera, 23/08/2021. Truy cập ngày 23/02/2022. https://www.aljazeera.com/.../ukraines-president-pledges...

[17] “Maps: Tracking the Russian Invasion of Ukraine”, The New York Times, 26/02/2022. Truy cập ngày 27/02/2022. https://www.nytimes.com/.../world/europe/ukraine-maps.html

[18] Naar, Ismaeel, “Where is Ukraine's Donbass? What to know about the breakaway Donetsk and Luhansk enclaves”, The National News, 24/02/2022. Truy cập ngày 27/02/2022.

https://www.thenationalnews.com/.../where-is-ukraines.../

[19][20][21] Mehmet Cagatay Guler, “Donbass crisis: Geopolitical importance, the diplomatic process, and recent development.”, SETA Analysis, 05/2021. Truy cập ngày 27/02/2022.

https://setav.org/en/assets/uploads/2021/05/A73En-Donbas.pdf

[22] Asya Geydarova, “Russia Envoy to UN Addresses Fake Information in Social Media About Russia's Spec Op in Ukraine'', Sputnik News, 28/02/2022. Truy cập ngày 28/02/2022.

https://sputniknews.com/.../russia-envoy-to-un-addresses...