[Chuyên mục đặc biệt _ 23_03_2022]

Theo thống kê chính thức từ Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR), tính tới ngày 21/03, số lượng người tị nạn và người xin tị nạn rời Ukraine từ ngày 24/02 do tình hình chiến sự leo thang hiện nay đã lên tới 3.557.245 người [1]. Dòng người lánh nạn khổng lồ từ quốc gia Đông Âu này đã và đang trở thành một gánh nặng lớn cho các quốc gia chung đường biên giới nói riêng và Liên minh Châu Âu (EU) nói chung. Mặc dù vậy, trái với hình ảnh một EU chia rẽ sâu sắc trong cuộc khủng hoảng người di cư từ Syria vào năm 2015, các nhà lãnh đạo tại Brussels đã nhanh chóng đạt được sự đồng thuận chưa từng có tiền lệ về cơ chế giải quyết đối với dòng người lánh nạn từ Ukraine [2]. Để tiếp nối chuỗi bài viết thuộc chuyên mục đặc biệt “Xung đột Nga - Ukraine”, Galileo Society xin gửi tới các bạn đọc những phân tích về thực trạng quá trình giải quyết cuộc khủng hoảng người di cư từ Ukraine đang diễn ra hiện nay.

Ngay từ trước “chiến dịch quân sự đặc biệt” do Nga phát động tại miền Đông Ukraine vào ngày 24/2, dựa trên các cảnh báo sớm từ phía phương Tây, các quốc gia Đông Âu có chung đường biên giới với Ukraine đã tiến hành nhiều bước chuẩn bị để sẵn sàng đón nhận một làn sóng lánh nạn ồ ạt từ nước này. Sau khi Tổng thống Nga Vladimir Putin công bố quyết định công nhận nền độc lập của hai khu vực ly khai là Donetsk và Lugansk vào ngày 21/2, bốn quốc gia láng giềng của Ukraine, đồng thời cũng là thành viên của EU, bao gồm Romania, Hungary, Ba Lan, Slovakia, đã gấp rút triển khai nhiều biện pháp nhằm đảm bảo an ninh biên giới trước nguy cơ bùng phát xung đột khó tránh khỏi [3].

Từ ngày 24/2 tới nay, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã ban hành các biện pháp và cơ chế cấp bách nhằm giải quyết dòng người lánh nạn. Chính phủ Ba Lan - quốc gia hiện đang tiếp nhận hơn 2 triệu người tị nạn Ukraine [4], đã thông qua bộ luật mới cho phép công dân từ Ukraine được ở lại nước này trong vòng 18 tháng và có quyền đăng ký giấy phép tạm trú lên tới 3 năm sau thời hạn 9 tháng [5]. Bộ Nội vụ Cộng hòa Slovakia đã đưa ra một số sửa đổi đối với bộ luật tị nạn hiện hành và từ ngày 1/3, công dân Ukraine và người thân đi lánh nạn sẽ được hưởng quy chế bảo vệ tạm thời, bao gồm các quyền về y tế, phúc lợi xã hội, giáo dục và tham gia vào thị trường lao động [6]. Trong một thông cáo báo chí đưa ra ngày 14/3, Ngoại trưởng Hungary Péter Szijjártó cũng cho biết chính phủ nước này sẽ hỗ trợ 60,000 Forint Hungary, tương đương 160 euro mỗi tháng, dành cho các nhà tuyển dụng tạo điều kiện việc làm cho người Ukraine đi lánh nạn, đồng thời hỗ trợ phí di chuyển và nhà ở cho đối tượng này, mặc dù sẽ có sự ưu tiên hơn cho người Ukraine gốc Hungary [7]. Đáng chú ý, vào ngày 4/3, sau khi được đề xuất bởi Bộ trưởng Bộ Nội vụ của một số quốc gia thành viên, Hội đồng Châu Âu (EC) đã lần đầu tiên nhất trí áp dụng Chỉ thị Bảo vệ Tạm thời (Tiếng Anh: Temporary Protection Directive). Đây là cơ chế ra đời từ năm 2001 theo sau các cuộc khủng hoảng tại Liên bang Nam Tư cũ, nhằm đối phó với các làn sóng lánh nạn ồ ạt từ các nước thứ ba tràn vào khối [8]. Nhiều quốc gia phương Tây không thuộc EU cũng đã triển khai các biện pháp tương tự nhằm cung cấp quy chế “bảo vệ tạm thời” dành cho người tị nạn từ Ukraine. Chính quyền của Tổng thống Mỹ Joe Biden thông báo sẽ cung cấp quyền được sinh sống và làm việc tại nước này trong vòng 18 tháng đối với công dân Ukraine đã nhập cư từ trước ngày 1/3 [9]. Trong ngày 14/3, chính phủ Anh cũng đã triển khai kế hoạch “Nhà ở cho Ukraine” (Tiếng Anh: Homes for Ukraine), qua đó cho phép các cá nhân, doanh nghiệp, các nhóm từ thiện và tổ chức xã hội tiếp nhận, cung cấp chỗ ở và việc làm cho người tị nạn từ Ukraine trong thời gian lên tới 3 năm [10].

Chính sách nhập cư và tị nạn không đồng nhất từng là vấn đề đưa đến nhiều mâu thuẫn giữa chính phủ các quốc gia có nghĩa vụ tiếp nhận trong EU, từ đó trực tiếp tạo ra vô số các cuộc khủng hoảng nhân đạo tại khu vực biên giới giữa khối và các nước thứ ba. Trước đó, vào đầu tháng 1/2022, Ba Lan đã cho xây dựng một bức tường ngăn cách biên giới chung giữa nước này và Belarus nhằm ngăn chặn dòng người di cư đến từ Iraq, Syria và Afghanistan [11]. Tương tự, chính quyền của Thủ tướng Hungary Viktor Orban đã từng không công nhận một phán quyết của Tòa án Công lý Châu Âu (ECJ) liên quan tới việc thả tự do cho những trường hợp cá nhân xin tị nạn bị giam giữ tại khu trại trung chuyển nằm ở biên giới chung giữa nước này và Serbia [12]. Thậm chí, khi làn sóng xung đột bùng phát tại miền Đông Ukraine vào năm 2014 giữa quân đội chính quy và các nhóm ly khai có vũ trang, bản thân chính phủ Ba Lan cũng đã từ chối toàn bộ đơn xin tị nạn của nhiều người lánh nạn trong nước (internally displaced person) đến từ các khu vực diễn ra giao tranh, và yêu cầu các trường hợp này quay về khu vực nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền trung ương Ukraine [13]. Do đó, việc các nước có chung đường biên giới với Ukraine cũng như toàn bộ EU đạt được “sự đồng thuận hiếm có”, trong thời gian tương đối cấp bách, về cơ chế giải quyết chung đối với làn sóng người lánh nạn gây ra bởi cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine hiện nay đã đưa tới nhiều bất ngờ cho bản thân các nhà hoạch định chính sách cũng như giới quan sát [14].

Bên cạnh nhiều triển vọng, quá trình tiếp nhận và đảm bảo các quyền lợi đầy đủ, chính đáng dành cho dòng người di cư ồ ạt từ Ukraine cũng tiềm ẩn nhiều vấn đề khó khăn. Theo UNHCR, ngay trong ngày đầu tiên “chiến dịch quân sự đặc biệt” diễn ra, đã có tới hơn 82.000 người chạy khỏi Ukraine và ở thời điểm cao nhất, đã có tới hơn 200.000 người rời khỏi quốc gia này trong ngày 1/3 [15]. Ủy viên Châu Âu về Viện trợ nhân đạo và Quản lý khủng hoảng Janez Lenarcic cho biết, khoảng 18 triệu người Ukraine sẽ cần tới sự hỗ trợ về nhân đạo, trong đó số người phải lánh nạn trong nước có thể sẽ lên đến 7 triệu và khoảng 4 triệu người sẽ buộc phải rời đất nước theo diện tị nạn [16]. Với tốc độ và quy mô đó, việc kiểm soát dòng người di cư chắc chắn sẽ là một thách thức không nhỏ cho các quốc gia tiếp nhận. Do chính quyền của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thi hành sắc lệnh Tổng động viên và cấm công dân nam từ 18 tới 60 tuổi rời khỏi đất nước [17], hơn 70% số người đi lánh nạn từ Ukraine thuộc các đối tượng dễ bị tổn thương như phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi [18]. Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) đã lên tiếng cảnh báo về nguy cơ đối mặt với tình trạng bạo lực, lạm dụng và bóc lột, đặc biệt là nạn buôn người mà trẻ em từ Ukraine - đối tượng chiếm tới hơn một nửa trong số lượng người lánh nạn, có thể sẽ phải đương đầu trong quá trình di cư. Bên cạnh đó, rất nhiều trường hợp cũng không có người thân bên cạnh hoặc bị tách biệt hoàn toàn với cha mẹ và các thành viên trong gia đình. Ngoài ra, đối tượng phụ nữ và trẻ em gái cũng có thể phải đối mặt với tình trạng bạo lực trên cơ sở giới trong quá trình tìm kiếm nơi tị nạn [19].

Không chỉ có công dân Ukraine, dòng người lánh nạn còn có sự xuất hiện của rất nhiều đối tượng khác. Theo thống kê của chính phủ Ukraine, trước thời điểm xảy ra cuộc chiến, có khoảng hơn 76.000 du học sinh nước ngoài đến từ 155 quốc gia đang theo học tại các trường đại học ở Ukraine. Rất nhiều trường hợp sinh viên nước ngoài bị kẹt lại trong các khu vực diễn ra giao tranh do không có đủ tiền và phương tiện để đi lánh nạn, hoặc không nhận được sự trợ giúp kịp thời từ phía chính phủ nước mang quốc tịch. Bên cạnh đó, một số thông tin ghi nhận về các trường hợp sinh viên là người đến từ một số quốc gia tại Châu Á, Châu Phi và Trung Đông đã phải đối mặt với sự cản trở từ phía lực lượng an ninh kiểm soát biên giới khi đi lánh nạn [20]. Ngoài ra, UNHCR cũng ước tính rằng, khoảng hơn 35.000 người không quốc tịch (stateless person) đã định cư tại Ukraine từ trước cuộc xung đột, trong đó phần lớn là thành viên của một vài nhóm sắc tộc thiểu số như người Roma, hoặc những người có tuổi sở hữu hộ chiếu của Liên bang Xô Viết cũ [21]. Quá trình lánh nạn xuyên biên giới của người không quốc tịch hoặc người đối mặt với nguy cơ không quốc tịch sẽ hết sức khó khăn do thiếu giấy tờ tùy thân hợp lệ và hơn nữa, theo điều luật hiện hành của EU, các quốc gia nội khối cũng không có nghĩa vụ phải trao quy chế bảo vệ tạm thời dành cho nhóm đối tượng này [22]. Một số nguồn thông tin cũng cho biết, EU đang cân nhắc thêm về việc cung cấp quy chế tị nạn dành cho các binh sĩ Nga đào ngũ khỏi chiến dịch quân sự tại Ukraine. Theo điểm e, Khoản 2, Điều 9 và điểm a, Khoản 2, Điều 12 thuộc Chỉ thị 2011/95/EU được ban hành bởi Nghị viện và Hội đồng Châu Âu, những đối tượng có nguy cơ phải đối mặt với các hình thức trừng phạt do từ chối tham gia vào các hoạt động nghĩa vụ quân sự bắt buộc trong một cuộc xung đột sẽ có quyền hưởng quy chế tị nạn, nếu không phạm phải tội ác chống lại hòa bình, tội ác chiến tranh hoặc tội ác chống lại nhân loại [23].  

Mặc dù có thể phải đương đầu với nhiều khó khăn khi triển khai trên thực tế, với nguyên nhân chủ yếu do sự đa dạng về thành phần đối tượng cũng như tốc độ và quy mô chưa từng có tiền lệ của dòng người lánh nạn từ Ukraine, cách ứng phó của EU trong cuộc khủng hoảng hiện nay đã nhận được nhiều sự ca ngợi từ phía cộng đồng quốc tế. Theo phân tích của hai học giả về luật quốc tế Elena Chachko và Katerina Linos, mô hình tiếp nhận người di cư từ Ukraine của khối đã thể hiện sự tiến bộ vượt bậc so với những phương thức phản ứng trước đây của các nước phương Tây trong vấn đề người tị nạn. Theo đó, sự tiến bộ được thể hiện thông qua việc EU đã đáp ứng đầy đủ bốn yếu tố quan trọng trong chính sách ứng phó với làn sóng người lánh nạn, bao gồm: cam kết mạnh mẽ về việc tiếp nhận, cam kết mạnh mẽ về hỗ trợ tài chính cho các nước tiếp nhận, khuôn khổ hợp tác mang tính đa phương và có sự ràng buộc cao về pháp lý [24]. Đặc biệt, theo Quyết định Thi hành do Hội đồng Châu Âu ban hành vào ngày 4/3, công dân Ukraine đi lánh nạn được phép tự do lựa chọn bất kỳ quốc gia thành viên nào trong khối, ngoại trừ Đan Mạch, để được hưởng các quyền gắn với quy chế bảo vệ tạm thời. Ngoài ra, trong Khoản 4, Điều 2 của văn bản trên, khái niệm về “gia đình” được áp dụng cũng đã có sự mở rộng đáng kể so với định nghĩa thông thường, trong đó không chỉ bao gồm người phối ngẫu và con cái, mà bao gồm cả người có quan hệ gần gũi và người phụ thuộc hoàn toàn hoặc một phần vào đối tượng đi lánh nạn [25].

Có thể khẳng định, cho tới thời điểm hiện tại, cách thức giải quyết dòng người lánh nạn từ cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine của EU là một mô hình lý tưởng về cơ chế hợp tác ứng phó với đối tượng người tị nạn trong thời kỳ khủng hoảng. Khi so sánh với cách thức khối liên minh này giải quyết vấn đề người tị nạn từ Syria trong năm 2015, một số ý kiến đã chỉ ra những sự khác biệt đáng kể trong quá trình triển khai trên thực tế. Thứ nhất, các quốc gia thành viên đã mở cửa hoàn toàn biên giới để đón nhận dòng người lánh nạn. Thứ hai, quy trình kiểm tra danh tính và an ninh không cần thiết đối với người lánh nạn đã được gỡ bỏ. Thứ ba, không còn hình phạt dành cho các trường hợp không đem giấy tờ tùy thân hợp lệ. Thứ tư, các biện pháp giam giữ đã được hủy bỏ hoàn toàn. Cuối cùng, người tị nạn được trao quyền tự do đoàn tụ với các thành viên trong gia đình, đồng thời nhận được sự chào đón nhiệt tình và đoàn kết từ phía cộng đồng cũng như lãnh đạo địa phương nơi tiếp nhận [26].

Dù còn tồn tại nhiều tranh cãi về nguyên nhân đưa tới sự khác biệt trong cách ứng phó của khối, có quan điểm cho rằng cuộc khủng hoảng hiện nay là một cơ hội để Brussels theo đuổi những cải cách thiết thực hơn về lâu dài đối với chính sách nhập cư và tị nạn chung. Cụ thể hơn, một trong số những đề xuất nổi bật đó là quá trình cải cách nên hướng tới tinh thần phổ quát của Công ước về vị thế của người tị nạn 1951 mà tất cả 27 quốc gia thành viên đều đã ký kết và phê chuẩn [27], trong đó Điều 3 đã nêu rõ: “Các quốc gia thành viên nên áp dụng các quy định của Công ước này cho những người tị nạn mà không có sự phân biệt đối xử về chủng tộc, tôn giáo hoặc nguồn gốc dân tộc” [28].

Trong thời điểm hiện tại, khi tình hình chiến sự tại Ukraine vẫn chưa có dấu hiệu xuống thang, dòng người lánh nạn đổ về các quốc gia chung đường biên giới với Ukraine nói riêng và toàn bộ Liên minh Châu Âu nói chung chắc chắn sẽ tiếp tục có sự gia tăng đáng kể. Do đó, những nỗ lực và cam kết đa phương mạnh mẽ hơn về việc hỗ trợ và đảm bảo các quyền lợi hợp pháp cho dòng người lánh nạn, không chỉ từ phía Brussels mà còn từ toàn thể cộng đồng quốc tế, là điều hết sức cần thiết. Thông qua bài phân tích này, Galileo hy vọng đã cho người đọc những góc nhìn đa chiều về triển vọng của tiến trình giải quyết một trong những cuộc khủng hoảng người tị nạn có quy mô lớn nhất mà Châu Âu từng phải đối mặt kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ Hai [29]. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé!


Danh mục tài liệu tham khảo: [1] Operational Data Portal, “Ukraine Refugee Situation”, UNHCR. Truy cập ngày 23/2/2022. https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine [2] Barigazzi, Jacopo, “EU hails ‘historic’ deal to protect Ukrainian refugees”, Politico, ngày 03/03/2022. Truy cập ngày 16/03/2022. https://www.politico.eu/article/eu-ministers-historical-deal-protect-ukraine-refugees/ [3] MacGregor, Marion, “European countries prepare for refugees from Ukraine”, InfoMigrants, ngày 23/02/2022. Truy cập ngày 17/03/2022. https://www.infomigrants.net/en/post/38737/european-countries-prepare-for-refugees- from-ukraine [4] Sullivan, Becky, “The number of Ukrainians who've fled to Poland is equal to the population of Warsaw”, NPR, ngày 16/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.npr.org/2022/03/16/1086687862/ukraine-refugees- warsaw#:~:text=About%201.8%20million%20have%20arrived%20in%20Poland. [5] Tilles, Daniel, “Poland passes law expanding support for Ukrainian refugees”, Notes from Poland, ngày 14/03/2022. Truy cập ngày 17/03/2022. https://notesfrompoland.com/2022/03/14/poland-passes-law-expanding-support-for- ukrainian-refugees/ [6] Sekulova, Martina, “Slovakia: New measures for the settlement and integration of Ukrainian refugees”, European Commission, ngày 07/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://ec.europa.eu/migrant-integration/news/slovakia-new-measures-settlement-and- integration-ukrainian-refugees_en [7] “Hungary to Provide Financial Support to Employers Giving Jobs to Refugees Coming From Ukraine”, SchengenVisaInfo News, ngày 17/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.schengenvisainfo.com/news/hungary-to-provide-financial-support-to- employers-giving-jobs-to-refugees-coming-from-ukraine/ [8] Migration and Home Affairs, “Temporary Protection”, European Commission. Truy cập ngày 18/03/2022. https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/migration-and-asylum/common-european- asylum-system/temporary-protection_en [9] Hesson, Ted, “Biden granting deportation relief to Ukrainians in the United States”, Reuters, ngày 04/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.reuters.com/world/us/biden-granting-deportation-relief-ukrainians- united-states-2022-03-03/ [10] Department for Levelling Up, Housing and Communities & The Rt Hon Michael Gove MP, “‘Homes for Ukraine’ scheme launches”, GOV.UK, ngày 14/03/2022. Truy cập ngày 22/03/2022. https://www.gov.uk/government/news/homes-for-ukraine-scheme-launches [11] [14] Riegert, Bernd, “Ukraine-Russia war forces EU refugee policy reversal”, Deutsche Welle, ngày 05/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.dw.com/en/ukraine-russia-war-forces-eu-refugee-policy-reversal/a- 61028152 [12] Than, K. & MacSwan, A., “Hungary rejects EU court ruling on asylum-seekers held at border”, Reuters, ngày 20/05/2020. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.reuters.com/article/us-eu-migration-hungary-ruling-idUSKBN22V1AE [13] Kostrzyński, Rafał, “Ukrainians: rejected at home but Poland says they are not refugees”, UNHCR, ngày 30/04/2015. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.unhcr.org/ceu/437-ennews2015ukrainians-rejected-at-home-but-poland- says-they-are-not-refugees-html.html [15] Trần Hoài, “Khủng hoảng tị nạn: Thách thức lớn đối với châu Âu”, Báo Quân đội nhân dân, ngày 11/03/2016. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.qdnd.vn/quoc-te/tin-tuc/khung-hoang-ti-nan-thach-thuc-lon-doi-voi- chau-au-688468 [16] “More than 7 million Ukrainians could be displaced - EU”, Raidió Teilifís Éireann, ngày 27/02/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.rte.ie/news/world/2022/0227/1283298-ukraine-refugees/ [17] “Ukraine president orders general mobilization”, Deutsche Welle, ngày 24/02/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.dw.com/en/ukraine-president-orders-general-mobilization/a-60908996 [18] Vũ Cao, “Phụ nữ Ukraine tị nạn - miếng mồi béo bở của bọn buôn người”, Công an nhân dân, ngày 14/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://cand.com.vn/Ho-so-Interpol/phu-nu-ukraine-ti-nan-mieng-moi-beo-bo-cua- bon-buon-nguoi-i646840/ [19] “Guidance for protecting displaced and refugee children in and outside of Ukraine”, UNICEF, ngày 10/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.unicef.org/emergencies/guidance-protecting-displaced-children- ukraine#:~:text=Many%20children%20on%20the%20move,these%20children%20liv e%20with%20disabilities. [20] Harrisberg, K., Bhalla, N. & Thomson Reuters Foundation, “Foreign students fleeing Ukraine battle racism, extortion”, Reuters, ngày 04/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.reuters.com/article/ukraine-discrimination-students-idAFL8N2V48CH [21] “Strengthened protection for stateless people in Ukraine: 737 stateless persons applied to determine their status in 2021’, UNHCR, ngày 31/01/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.unhcr.org/ua/en/41381-strengthened-protection-for-stateless-people-in- ukraine-737-stateless-persons-applied-to-determine-their-status-in-2021.html [22] “Stateless people and people at risk of statelessness forcibly displaced from Ukraine”, European Network on Statelessness, ngày 10/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.statelessness.eu/sites/default/files/2022-03/ENS%20Briefing%20- %20Stateless%20people%20displaced%20from%20Ukraine%20- %20March%202022_1.pdf [23] “Directive 2011/95/EU of the European Parliament and of the Council of 13 December 2011 on standards for the qualification of third-country nationals or stateless persons as beneficiaries of international protection, for a uniform status for refugees or for persons eligible for subsidiary protection, and for the content of the protection granted”, Điều 9 và Điều 12. https://www.legislation.gov.uk/eudr/2011/95/contents/adopted [24] Chachko, E. & Linos, K., “Sharing Responsibility for Ukrainian Refugees: An Unprecedented Response”, Lawfare, ngày 05/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.lawfareblog.com/sharing-responsibility-ukrainian-refugees- unprecedented-response?fbclid=IwAR1u08kbuTaGF71kGc0T7bWTPnGtvH- vST1WcXwDRTM3iRl0DO-x-s09hLM [25] “Council Implementing Decision (EU) 2022/382”, Official Journal of the European Union, ngày 04/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2022/382/oj [26] [28] “The Ukraine Crisis Double Standards: Has Europe’s Response to Refugees Changed?”, Global Detention Project, ngày 02/03/2022. Truy cập ngày 18/03/2022. https://www.globaldetentionproject.org/the-ukraine-crisis-double-standards-has- europes-response-to-refugees-changed