"Với tư cách là vị quân vương trị vì lâu nhất của chúng ta, Nữ hoàng đã chứng kiến sự thay đổi to lớn, khéo léo chuyển bước cùng thời đại nhưng luôn mang đến sự ổn định và bảo đảm. Bà là đại diện cho một giá trị bất biến với chúng ta trong suốt thời đại Elizabeth vĩ đại này". Đây là những lời mà Cựu Thủ tướng Anh Theresa May đã dành để bày tỏ lòng kính trọng đối với Nữ hoàng Elizabeth II trước sự ra đi của Bà.[1]
Vào lúc 18h30 ngày 8/9 (giờ địa phương), theo thông báo chính thức của điện Buckingham, Nữ hoàng Anh Elizabeth II đã qua đời tại lâu đài Balmoral (Scotland) ở tuổi 96.[2] Trong suốt 70 năm trị vì (1952 - 2022), Nữ hoàng Elizabeth II đã có nhiều đóng góp trong việc thúc đẩy quan hệ hữu nghị giữa Anh và các quốc gia khác trên thế giới cũng như giữa các nước trong Khối Thịnh vượng chung (Commonwealth).[3] Đồng thời, nếu ở các triều đại trước của Nữ hoàng Elizabeth I (1558 - 1603) và Nữ hoàng Victoria (1837 - 1901), nước Anh thường được ví với câu nói "đế quốc mặt trời không bao giờ lặn" bởi lãnh thổ mở rộng ra toàn địa cầu trong thời đại phát triển của chủ nghĩa thực dân, thì dưới thời của Nữ hoàng Elizabeth II, lịch sử xứ sở sương mù bước sang trang mới với sự xuất hiện của quá trình phi thực dân hoá sâu rộng.[4] Chính vì những đóng góp to lớn đối với sự phát triển Khối Thịnh vượng chung cũng như tiến trình phi thực dân hoá, Nữ hoàng Elizabeth II đã để lại những dấu ấn sâu đậm cho đến ngày nay.
Nữ hoàng Elizabeth II, tên đầy đủ là Elizabeth Alexandra Mary Windsor, sinh ngày 21/4/1926 tại Mayfair, London. Bà lên ngôi vào năm 1952, đã bổ nhiệm 15 đời thủ tướng Anh, bắt đầu từ Thủ tướng Winston Churchill và cho đến Thủ tướng hiện tại - Liz Truss.[5]
Trước khi trở thành người kế vị, năm 1947, vào sinh nhật thứ 21, trong một chuyến công du tại Cape Town (Nam Phi), Nữ hoàng Elizabeth II đã có một phát biểu như lời cam kết sẽ dành cả đời phụng sự Khối Thịnh vượng chung: “Tôi tuyên bố trước tất cả các bạn rằng toàn bộ cuộc đời tôi, dù dài hay ngắn, sẽ dành để cống hiến, để phục vụ các bạn và gia đình Hoàng gia vĩ đại mà tất cả chúng ta cùng thuộc về”.[6][7] Cam kết này đã được hiện thực hóa một cách ấn tượng với những con số đáng chú ý. Khi trở thành Nữ hoàng, Bà đã hoàn thành 21.000 cam kết, đóng ấn dấu Hoàng gia cho 4.000 văn bản pháp luật, tiếp đón lên đến 112 chuyến thăm cấp nhà nước của các lãnh đạo nước ngoài, chủ trì hơn 180 bữa tiệc trong vườn thượng uyển tại Điện Buckingham với tổng số lượng khách là 1,5 triệu người.[8]
Ngoài ra, Nữ hoàng Elizabeth II còn được coi là vị quân vương tiên phong trong nhiều lĩnh vực thuộc kỷ nguyên kỹ thuật số. Vào năm 1976, Bà là bậc quân vương đầu tiên của Anh gửi thư điện tử (Email) trong chuyến thăm tới trụ sở nghiên cứu của Bộ Quốc phòng Anh thông qua mạng máy tính sơ khai có tên là ARPANET để cung cấp bản cập nhật kỹ thuật về dịch vụ. Đồng thời, Nữ hoàng cũng là người kích hoạt trang web chính thức của Điện Buckingham vào năm 1997, đăng bài đầu tiên trên Twitter vào năm 2014 và có tài khoản Instagram chính thức vào năm 2019.[9] Điều này cho thấy sự cấp tiến trong tư tưởng và hành động của Nữ hoàng bên cạnh những nét chuẩn mực truyền thống vẫn còn được gìn giữ.
Như vậy, Nữ hoàng Elizabeth II đã phục vụ Hoàng gia Anh trong suốt 70 năm với tư cách là Nữ hoàng, khoảng thời gian dài nhất so với bất kỳ vị quân vương nào trong lịch sử 1.000 năm của chế độ quân chủ Anh. Tuy nhiên, không chỉ đơn giản là thời gian tại vị dài lâu, đánh dấu cho sự vĩ đại của Nữ hoàng còn là khả năng thích ứng linh hoạt trong thời kỳ thế giới có nhiều biến đổi.[10]
Dấu ấn trong quá trình phi thực dân hoá
Nếu triều đại của Nữ hoàng Elizabeth I từ năm 1558 - 1603 là thời kỳ đế quốc Anh chinh phục, mở rộng và thống trị thuộc địa, thì triều đại của Nữ hoàng Elizabeth II hay còn gọi là “thời đại Elizabeth mới” (New Elizabethan age) lại được đánh dấu bằng quá trình phi thực dân hóa.[11]
Khi Nữ hoàng Elizabeth II kế vị ngai vàng vào năm 1952, những dấu tích cuối cùng của Đế chế Anh vẫn còn đó. Ấn Độ được trao độc lập vào năm 1947, và lần lượt là các quốc gia khác trong suốt những năm 1950 và 1960.[12] Đến năm 1997, sự kiện trao trả Hồng Kông - một trong những thuộc địa cuối cùng và nổi bật nhất của đế chế cho Trung Quốc đã đặt dấu chấm hết cho thời kỳ thuộc địa của Đế quốc Anh tại châu Á - Thái Bình Dương.[13][14] Trong suốt khoảng thời gian trị vì, Nữ hoàng Elizabeth II đã chứng kiến sự tan rã của gần như toàn bộ Đế quốc Anh và sự ra đời của các quốc gia độc lập trong giai đoạn phi thực dân hoá. Nhiều quốc gia từng là thuộc địa của Anh đã được tập hợp trong Khối Thịnh vượng chung trên tình thần tự nguyện, tự do và bình đẳng.[15]
Dưới sự trị vì của Nữ hoàng Elizabeth II, Khối Thịnh vượng chung đã được kết nối và phát triển mạnh mẽ tạo thành một Khối đa chủng tộc vững mạnh. Vào năm 1961, Nữ hoàng đã khiêu vũ với Tổng thống Ghana Kwame Nkrumah tại lễ kỷ niệm độc lập của đất nước này. Điều này đã phần nào bộc lộ sự ủng hộ của Nữ hoàng với hàng triệu công dân của Khối thịnh vượng chung bất kể chủng tộc, sắc tộc hay quốc tịch. Đồng thời, 3 năm trước khi ông Nelson Mandela trở thành Tổng thống Nam Phi, Nữ hoàng Elizabeth II không ngần ngại mời ông đến một cuộc họp của nhóm những người đứng đầu Khối Thịnh vượng chung. Đây có thể coi như một tín hiệu cho thấy sự tin tưởng của Nữ hoàng đối với khả năng lãnh đạo tiềm năng của Nelson Mandela trong quá trình đưa đất nước Nam Phi thoát khỏi chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid.[16]
Bằng tất cả thiện chí trong việc ủng hộ trao trả độc lập cho các quốc gia thuộc địa và thể hiện tinh thần đoàn kết không phân biệt màu da, sắc tộc, Nữ hoàng Elizabeth II đã trở thành biểu tượng cho sự liên kết tự do, bình đẳng và góp phần mở ra một thời kỳ hợp tác sâu rộng cho Khối Thịnh vượng chung.
Những đóng góp to lớn cho sự duy trì và phát triển Khối Thịnh vượng chung
Bên cạnh dấu ấn trong quá trình phi thực dân hóa, Nữ hoàng Elizabeth II đã có những đóng góp lớn cho sự duy trì và phát triển của Khối Thịnh vượng chung. Bà đã thể hiện cam kết cống hiến, sự quan tâm cho Khối ngay từ trước khi lên ngôi và giữ vững lời hứa này trong hơn 70 năm.[17]
Với Tuyên bố London năm 1949, hình thức hiện đại của Khối Thịnh vượng chung chính thức được xác lập, cho phép các nước cộng hòa và các nước khác ngoài cựu thuộc địa của Đế quốc Anh có thể tham gia.[18] Vào thời điểm Nữ hoàng Elizabeth II lên ngôi và trở thành Người đứng đầu Khối Thịnh vượng chung, Khối có 8 quốc gia bao gồm: Anh, Úc, Canada, Ấn Độ, New Zealand, Pakistan, Nam Phi và Sri Lanka. Tính đến hiện tại, dựa trên sự hợp tác tự do và tự nguyện, Khối gồm 54 thành viên, đại diện cho khoảng một phần ba dân số thế giới, trong đó có 2 nước là Rwanda và Mozambique không thuộc Đế quốc Anh trước đây.[19] Đến nay, ngoài Anh, vẫn còn 14 vương quốc thuộc Khối Thịnh vượng chung có quân chủ là Vua Charles III sau khi Barbados tách khỏi Vương quốc Thịnh vượng chung (Commonwealth realm), trở thành một nước cộng hòa vào năm 2021.[20]
Theo Craig Prescott, giảng viên tại Bangor University, Khối Thịnh vượng chung Các quốc gia luôn là vấn đề ưu tiên đối với Nữ hoàng. Trong thời gian trị vì của mình, Bà đã đến thăm hầu hết các quốc gia trong Khối.[21] Đặc biệt, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh và vấn đề phi thực dân hóa, những chuyến thăm này của Bà đã góp phần duy trì Khối Thịnh vượng chung bất chấp sự chia rẽ về chủng tộc và ý thức hệ.[22] Từ năm 1971 đến năm 2018, Nữ hoàng Anh chỉ vắng mặt duy nhất trong 1 cuộc họp định kỳ của Khối.[23] Bên cạnh đó, Bà cũng có vị trí quan trọng trong việc gắn kết những điểm khác biệt giữa các nhà lãnh đạo.[24] Trong khủng hoảng liên quan đến chế độ Apartheid vào giai đoạn 1960 - 1980, tuy chỉ đóng vai trò trung lập, Bà được cho là đã ủng hộ việc áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Nam Phi vì lo sợ sự chia rẽ của Khối.[25]
Vào năm 2018, Thái tử Charles, hiện tại là Vua Charles III đã được chỉ định sẽ kế nhiệm vị trí lãnh đạo Khối Thịnh vượng chung. Ở tuổi 73, Vua Charles III được kỳ vọng sẽ có các chuyến thăm tới các nước thuộc Khối, việc mà Nữ hoàng Elizabeth II đã ngừng thực hiện từ năm 2015. Với sự ra đi của Nữ hoàng, một số vương quốc còn lại trong Vương quốc Thịnh vượng chung được dự đoán sẽ xem xét việc trở thành nước cộng hòa - điều mà trước đó không được thực hiện do sự tôn trọng đối với Nữ hoàng. Tuy nhiên, lựa chọn này không đồng nghĩa với việc các nước này sẽ tách ra khỏi Khối Thịnh vượng chung.[26]
Lời kết
Nhìn lại 7 thập niên trên ngai vàng, Nữ hoàng Elizabeth II đã được đông đảo người dân Vương quốc Anh ngưỡng mộ, kính trọng bởi lòng tận tâm, thầm lặng cống hiến cho sứ mệnh tạo ra ổn định và sức mạnh cho đất nước. Bên cạnh đó, Bà còn góp phần thúc đẩy sự hợp tác phát triển giữa nước Anh với các quốc gia trong Khối Thịnh vượng chung và các nước khác trên thế giới. Theo nhận định của giới quan sát, trong thời gian tại vị, Nữ hoàng đã hoàn thành nhiệm vụ của mình một cách thận trọng, đáng kính và với trách nhiệm vô hạn.[27] Chính vì thế, thời kỳ trị vì của Nữ hoàng Elizabeth II được xem là một thời đại hoàng kim và phát triển thịnh vượng của Vương quốc Anh.[28]
Trước sự ra đi đột ngột của Nữ hoàng Elizabeth II, ngày 9/9, Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc đã gửi điện chia buồn đến Nhà vua Charles III, đồng thời Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính cũng đã gửi điện chia buồn đến Thủ tướng Anh Liz Truss. Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ đã gửi điện chia buồn đến Chủ tịch Thượng viện Anh John McFall và Chủ tịch Hạ viện Anh Lindsay Hoyle. Trong điện, lãnh đạo cấp cao Việt Nam gửi lời chia buồn sâu sắc, bên cạnh đó còn bày tỏ lòng trân trọng tình cảm tốt đẹp cũng như sự ủng hộ quý báu của Nữ hoàng trong việc thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam - Anh Quốc trong suốt thời gian qua. Sáng ngày 10/9, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam Bùi Thanh Sơn đã đến nhà riêng của Đại sứ Anh tại Việt Nam để ghi sổ tang chia buồn Nữ hoàng Elizabeth II qua đời.[29]
Với khối di sản khổng lồ và những đóng góp trong suốt 70 năm qua, Nữ hoàng Elizabeth II sẽ luôn được nhân dân Anh Quốc nói riêng và thế giới nói chung nhớ đến như một biểu tượng hòa bình và thúc đẩy ngoại giao của Vương quốc Anh.
Nguồn tham khảo:
[1] Aditi, Sangal; Rob, Picheta; Adrienne, Vogt; Ed, Upright; Lauren, Said-
Moorhouse; Elise, Hammond; Maureen, Chowdhury; Melissa, Macaya, “The death of
Queen Elizabeth II: September 8, 2022”, CNN, 9/9/2022. Truy cập ngày 11/9/2022.
https://cnn.com/uk/live-news/queen-elizabeth-health-concerns
[2] [5] “Nữ hoàng Elizabeth II qua đời”, Báo Chính phủ, 9/9/2022. Truy cập ngày
9/9/2022.
https://baochinhphu.vn/nu-hoang-anh-elizabeth-ii-qua-doi-10222090909013754.htm
[3] Duy Quang, “Nhìn lại 70 năm trị vì của Nữ hoàng Elizabeth II”, Báo Thế giới và
Việt Nam, 12/6/2022. Truy cập ngày 9/9/2022.
https://baoquocte.vn/nhin-lai-70-nam-tri-vi-cua-nu-hoang-elizabeth-ii-186701.html
[4] [11] Jo, Adetunji, “The Queen has left her mark around the world. But not all see it
as something to be celebrated”, The Conversation, 10/9/2022. Truy cập ngày
9/9/2022.
https://theconversation.com/the-queen-has-left-her-mark-around-the-world-but-not-
all-see-it-as-something-to-be-celebrated-190343
[6] Danica, Kirka; Jill, Lawless; Sylvia, Hui, “Queen Elizabeth II dead at 96 after 70
years on the throne”, AP News, 9/9/2022. Truy cập ngày 9/9/2022.
https://apnews.com/article/queen-elizabeth-ii-health-update
[7] [10] [28] Tom, McTague, “THE QUEEN OF THE WORLD”, The Atlantic,
9/9/2022. Truy cập ngày 9/9/2022.
https://www.theatlantic.com/international/archive/2022/09/queen-elizabeth-ii-death-
global-legacy/671377/
[8] “Nữ hoàng Anh Elizabeth II và những kỷ lục thú vị trong 70 năm trị vì”, Nhân
dân, 3/6/2022. Truy cập ngày 9/9/2022.
https://nhandan.vn/nu-hoang-anh-elizabeth-ii-va-nhung-ky-luc-thu-vi-trong-70-nam-
tri-vi-post699870.html
[9] Katherine Hignett, “How Queen Elizabeth embraced technology throughout her
reign”, Metro, 9/9/2022. Truy cập ngày 11/9/2022.
https://metro.co.uk/2022/09/09/how-queen-elizabeth-embraced-technology-
throughout-her-reign-17309869/
[12] [15] Laura Clancy, “Queen Elizabeth II: The end of an era in which Britain was
marked by decolonization, the loss of Empire and a rebirth under a media-friendly
generation”, Market Watch, 10/9/2022. Truy cập ngày 9/9/2022.
https://www.marketwatch.com/story/queen-elizabeth-ii-the-end-of-an-era-in-which-
britain-was-marked-by-decolonization-the-loss-of-empire-and-a-rebirth-under-a-
media-friendly-generation-11662666547
[13] “Former British Colonies”, World Atlas, 8/9/2022. Truy cập ngày 11/9/2022.
https://www.worldatlas.com/articles/former-british-colonies.html
[14] Thuỵ Miên, “Hồng Kông sau 25 năm về Trung Quốc: Ngược dòng lịch sử dưới
thời thuộc địa Anh”, Báo Thanh niên, 30/6/2022. Truy cập ngày 11/9/2022.
https://thanhnien.vn/hong-kong-sau-25-nam-ve-trung-quoc-nguoc-dong-lich-su-duoi-
thoi-thuoc-dia-anh-post1473306.html
[16] “Why the Queen Matters”, The New York Times, 4/6/2012. Truy cập ngày
11/9/2022.
https://www.nytimes.com/2012/06/05/opinion/why-the-queen-matters.html
[17] “Queen Elizabeth II: For Country and Commonwealth”, Lowy Institute,
9/9/2022. Truy cập ngày 10/9/2022.
https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/queen-elizabeth-ii-country-
commonwealth
[18] “London Declaration, 1949”, The Commonwealth. Truy cập ngày 10/9/2022.
https://thecommonwealth.org/london-declaration-1949
[19] [22] [25] Philip, Loft, “70 Years: The Queen’s role in the Commonwealth”, UK
Parliament, 2/2/2022. Truy cập ngày 10/9/2022.
https://commonslibrary.parliament.uk/70-years-the-queens-role-in-the-commonwealth
[20] Margherita Bruno, “Queen Elizabeth II: 70 years as Head of the
Commonwealth”, Commonwealth Business Communications. Truy cập ngày
10/9/2022.
https://commonwealthbc.com/2022/05/31/queen-elizabeth-ii-70-years-as-head-of-the-
commonwealth/
[21] [24] “After Queen Elizabeth, what future for the Commonwealth?”, France 24,
4/6/2022. Truy cập ngày 10/9/2022.
https://amp.france24.com/en/uk/20220604-after-queen-elizabeth-what-does-the-
future-hold-for-the-commonwealth
[23] “Tribute to Her Majesty Queen Elizabeth II”, The Commonwealth, 8/9/2022.
Truy cập ngày 10/9/2022.
https://thecommonwealth.org/news/tribute-her-majesty-queen-elizabeth-ii
[26] Maria, Noyen, “The Queen was head of the Commonwealth for 70 years. Big
changes could be in store after her death”, Insider, 9/9/2022. Truy cập ngày
10/9/2022.
https://www.insider.com/how-queen-elizabeth-ii-death-will-change-the-
commonwealth-2022-9
[27] An Ngọc, “Nữ hoàng Anh Elizabeth II: Nhân chứng lịch sử của những thăng trầm
thế giới”, VTV, 9/9/2022. Truy cập ngày 11/9/2022.
https://vtv.vn/the-gioi/nu-hoang-anh-elizabeth-ii-nhan-chung-lich-su-cua-nhung-
thang-tram-the-gioi-20220909145711223.htm
[29] Duy Linh, “Bộ trưởng Bộ Ngoại giao ghi sổ tang Nữ hoàng Elizabeth II”, Tuổi
trẻ, 10/9/2022. Truy cập ngày 11/9/2022.
bo-truong-bo-ngoai-giao-ghi-so-tang-nu-hoang-elizabeth-ii-20220910131330902.htm
