Mở đầu
Ngày 24/2/2022, Nga tuyên bố khởi động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine, mở đầu cho cuộc xung đột đến nay đã kéo dài hơn 3 năm và vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại. Tình hình chiến sự khó lường đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng trong khu vực và toàn cầu, đặc biệt là với Liên minh châu Âu (EU) - các nước láng giềng. Nỗ lực “tự chủ chiến lược” của EU đứng trước những thách thức và cơ hội mới đòi hỏi các hành động ứng phó nhanh nhạy và kịp thời. Tiếp nối chuỗi bài viết về xung đột Nga - Ukraine, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về chính sách “Tự chủ chiến lược” của EU trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine nhé!
Nội dung chính
I. Khái quát về chính sách tự chủ chiến lược của EU
Thuật ngữ “Tự chủ chiến lược” của EU (ESA) được cho là bắt nguồn từ tham vọng nâng cao vị thế của Pháp trên trường quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Dưới nhiệm kỳ của Tổng thống Pháp Charles de Gaulle, ý tưởng về việc tăng cường quyền tự chủ của châu Âu trước Mỹ trong các vấn đề quốc phòng và an ninh đã được đề xuất thông qua các văn kiện như Hiệp ước Cộng đồng Phòng thủ châu Âu (EDC) (1950) và Kế hoạch Fouchet (1961). Tuy nhiên, những mâu thuẫn trong quá trình đàm phán thông qua các kế hoạch trên cũng như vai trò ngày càng nổi bật của Tổ chức hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) vào thời điểm đó khiến các nỗ lực tách khỏi Mỹ của châu Âu trở nên khó thực hiện.[1]
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, các cuộc thảo luận về “tự chủ chiến lược” trong nội bộ châu Âu xuất hiện trở lại với nhiều quan điểm khác nhau, song phải đến những năm 2010, thuật ngữ này mới xuất hiện trong các diễn ngôn chính thức của EU.[2] Cụ thể, khái niệm “Tự chủ chiến lược” lần đầu tiên được Ủy ban châu Âu (EC) đề cập vào năm 2013 và chính thức được đưa vào diễn ngôn chính sách của EU sau Kết luận về Chính sách an ninh và quốc phòng chung của EU (CSDP) của Hội đồng châu Âu trình bày vào tháng 11 cùng năm.[3] Theo đó, tự chủ chiến lược được coi là khả năng không bị phụ thuộc vào các quốc gia khác trong quá trình hoạch định chiến lược cho các lĩnh vực quan trọng, từ quốc phòng, kinh tế, đến việc duy trì các giá trị dân chủ của EU.[4] Ngoài ra, đây còn là yếu tố quan trọng tạo nên uy tín và độ tin cậy của Liên minh đối với các đối tác bên ngoài.[5] Cụ thể, Thông cáo của Ủy ban Kinh tế - Xã hội Nghị viện châu Âu (EESC) đã nhấn mạnh rằng “châu Âu cần có trách nhiệm đối với an ninh của chính mình và đối với hòa bình, ổn định của thế giới. Điều này đòi hỏi châu Âu cần có mức độ tự chủ nhất định, châu Âu cần là một đối tác tin cậy và có đủ khả năng hành động mà không cần phụ thuộc vào bên thứ ba.”[6]
Tiếp nối các nỗ lực trên, trong Chiến lược toàn cầu năm 2016, EU tiếp tục khẳng định sự cần thiết phải thực hiện tự chủ chiến lược vì hòa bình, từ đó cụ thể hóa các lĩnh vực cần tập trung phát triển để tăng cường sự độc lập về an ninh - quốc phòng, cụ thể: “tự chủ chiến lược là nhân tố quan trọng đối với mục tiêu bảo đảm hòa bình, an ninh bên trong và bên ngoài biên giới của các nước EU. Do vậy, EU sẽ tăng cường năng lực về quốc phòng, an ninh mạng, chống khủng bố, năng lượng.”[7]
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, EU phải đối mặt với nhiều thách thức mới trong bối cảnh tình hình địa - chính trị trong khu vực và thế giới xoay chuyển phức tạp với các sự kiện Brexit (2016), chính sách “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Mỹ Donald Trump (2017 - 2021) và sự trỗi dậy của nền kinh tế Trung Quốc từ năm 2010. Chính vì vậy, nội bộ EU đã có những điều chỉnh nhất định trong đường hướng thực hiện tự chủ chiến lược của mình, thể hiện qua việc mở rộng đáng kể khái niệm “tự chủ chiến lược” bằng nhiều sáng kiến trên ba khía cạnh chủ yếu mới là chính trị, vận hành hoạt động, và công nghiệp.[8] Bên cạnh đó, các tác động từ đại dịch COVID - 19 đối với chuỗi giá trị kinh tế đã tạo ra nguy cơ gián đoạn nguồn cung nguyên liệu thô ở châu Âu, do đó trọng tâm của ESA thời kỳ này là tập trung vào giảm thiểu mức độ phụ thuộc của kinh tế vào chuỗi cung ứng nước ngoài.[9] Đại diện cấp cao của EU về Chính sách Đối ngoại và An ninh Josep Borell và Ủy viên EU về Thị trường Nội bộ Thierry Breton cùng đưa ra nhận định rằng phạm vi tự chủ chiến lược nên bao hàm cả các lĩnh vực khác ngoài an ninh quốc phòng và năng lượng như y tế, công nghệ, truyền thông, v.v.[10][11] Điều này nhằm giúp EU đẩy nhanh khả năng phục hồi cũng như củng cố việc thực hiện chính sách tự chủ chiến lược của mình.[12]
Việc Nga tiến hành chiến dịch quân sự đặc biệt trên lãnh thổ Ukraine vào tháng 2/2022 đã khiến các nỗ lực tự chủ chiến lược của EU gặp khó khăn, đòi hỏi các phản ứng bằng hành động cụ thể và thiết thực. Các sự kiện diễn ra nhanh chóng trong thời gian ngắn gây nguy cơ đe dọa hòa bình và an ninh châu Âu, buộc EU phải đưa ra những lựa chọn chiến lược khác nhằm ứng phó với tình hình căng thẳng.[13] Theo đó, tại cuộc họp của Hội đồng châu Âu vào tháng 3/2022, các nhà lãnh đạo đã thông qua Tuyên bố Versailles, nhấn mạnh an ninh - quốc phòng và năng lượng là hai lĩnh vực phải ưu tiên ứng phó trong bối cảnh leo thang của cuộc xung đột.[14]
II. Những thách thức đối với chính sách tự chủ chiến lược của EU trong bối cảnh cuộc xung đột Nga – Ukraine
1. Sự chia rẽ về quan điểm và hành động của EU
Trước hết, trở ngại lớn đối với nỗ lực xây dựng một chiến lược thống nhất của EU là sự bất đồng giữa các quốc gia thành viên trong cả những mục tiêu lâu dài và những vấn đề trước mắt.
Trong lĩnh vực đầu tư quốc phòng, báo cáo về dữ liệu quốc phòng năm 2022 của Cơ quan Quốc phòng châu Âu (EDA) đã chỉ ra rằng mặc dù chi tiêu quốc phòng của các nước EU tăng mạnh, việc thu mua vũ khí từ bên ngoài, đặc biệt là từ Mỹ, ngày càng được ưu tiên.[15]
Trong khi đó, bản báo cáo thậm chí không thể đưa ra đánh giá về dự án thu mua vũ khí chung của khối, khi chỉ thu thập được dữ liệu từ 9 nước thành viên.[16] Những kết quả của báo cáo trên thể hiện xu hướng phân mảnh của nền quốc phòng chung EU. Điều này có nghĩa là, do sự khác biệt trong triết lý quân sự của từng quốc gia, lực lượng quốc phòng của các nước EU được trang bị nhiều loại vũ khí khác nhau, phục vụ những ưu tiên chiến lược khác nhau và khó có thể phối hợp với nhau dưới chiến lược chung của EU. Việc thu mua vũ khí từ bên ngoài cũng làm suy yếu cơ sở công nghiệp quốc phòng của khối, vì nó tước đi thị trường cốt lõi của các doanh nghiệp sản xuất vũ khí ở châu Âu.[17] EDA cũng đã đưa ra các số liệu cho thấy rằng, hợp tác về nghiên cứu và phát triển quốc phòng giữa nhiều nước trong khối tiếp tục xu hướng giảm: Tổng giá trị hợp tác năm 2022 là 253 triệu euro, chỉ bằng khoảng một nửa so với năm 2008 (503 triệu euro).[18]
Trong vấn đề Ukraine, động thái riêng rẽ của một số quốc gia thành viên đã làm gián đoạn những nỗ lực viện trợ của EU dành cho Ukraine. Tháng 12/2023, Áo đã chặn gói trừng phạt thứ 12 của EU nhắm vào Nga do phản đối việc Ukraine đưa ngân hàng Raiffeisen của nước này vào danh sách các nhà tài trợ chiến tranh quốc tế.[19]
Gần đây hơn, Hungary đã có động thái ngăn chặn khoản viện trợ 50 tỷ Euro của EU dành cho Ukraine hồi tháng 12/2023, cũng như cản trở đợt trừng phạt thứ 13 của EU nhắm vào Nga.[20] Khác biệt về lợi ích và hệ giá trị trong tư duy và hành động của các quốc gia thành viên chính là trở lực lớn đối với một dự án đòi hỏi quyết tâm chính trị cao như mục tiêu tự chủ chiến lược của EU.
Ưu tiên hành động nhằm phục vụ lợi ích riêng của các quốc gia thành viên phần nào phản ánh sự nghi ngờ của các nước này đối với chính sách tự chủ chiến lược của EU. Một mặt, Pháp – quốc gia thúc đẩy mạnh mẽ nhất chính sách tự chủ chiến lược – nhìn nhận đây là một bước đi cần thiết để châu Âu tăng cường khả năng tự bảo vệ, bổ trợ cho những nỗ lực của NATO và đóng góp tích cực vào an ninh của trục hợp tác xuyên Đại Tây Dương giữa Mỹ và châu Âu.[21] Trong khi đó, đối với các quốc gia thành viên khác, đặc biệt là các nước Đông Âu, việc thực hiện chính sách tự chủ chiến lược gửi đi thông điệp rằng EU có ý định cạnh tranh với NATO trong vấn đề đảm bảo an ninh ở châu lục này. Điều này tiềm ẩn khả năng làm suy giảm sự hợp tác giữa EU và Mỹ, trong bối cảnh các nước Đông Âu đặc biệt tin tưởng và cần sự đảm bảo an ninh từ Mỹ.[22] Quan điểm này được tóm gọn trong những phát biểu của cựu Thủ tướng Ba Lan Mateusz Morawiecki trong chuyến công du Mỹ hồi tháng 4/2023: “Thay vì xây dựng tự chủ chiến lược khỏi ảnh hưởng của Mỹ, tôi đề xuất xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với Mỹ [...] Các quốc gia ở phía Tây của Ba Lan chưa hiểu được điều này có lẽ là do những hoàn cảnh lịch sử khác nhau [...] Chúng ta biết rằng có nhiều khái niệm được đề xuất bởi các nước khác ở châu Âu – những khái niệm tạo ra nhiều nguy cơ và để lại nhiều dấu hỏi.”[23]
Bên cạnh đó cũng là nỗi lo ngại rằng tự chủ chiến lược EU sẽ làm cản trở tự do thương mại. Một số biện pháp phòng vệ thương mại bắt buộc mà EU đặt ra nhằm phục vụ mục tiêu tự chủ chiến lược như Cơ chế điều chỉnh biên giới Carbon (CBAM), công cụ chống cưỡng ép kinh tế, chống bán phá giá, v.v. có thể được nhìn nhận như các biện pháp bảo hộ kinh tế, tạo bất lợi cho khả năng hợp tác giữa EU và các đối tác toàn cầu.[24] Chiến sự tại Ukraine đã chứng minh sự thật rằng tự chủ chiến lược của châu
Âu là một chặng đường rất dài, đòi hỏi EU phải khắc phục những điểm yếu căn bản, như sự lệ thuộc vào các chuỗi cung ứng và việc sản xuất vũ khí còn lạc hậu.
2. Sự phụ thuộc bên ngoài về an ninh và chuỗi cung ứng của EU
Cuộc xung đột Nga – Ukraine đã trở thành một minh chứng không thể phủ nhận cho sự phụ thuộc của EU vào Mỹ và vai trò chủ đạo của NATO đối với vấn đề an ninh châu Âu. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), trong năm 2022, chi tiêu quốc phòng của các nước thành viên EU tăng 13% – mức nhanh nhất sau Chiến tranh Lạnh – chủ yếu để thu mua hàng loạt vũ khí của Mỹ.[25] Tuy nhiên, EU lại thiếu đi những công cụ pháp lý và tài chính cần thiết để thực hiện vai trò điều phối trong lĩnh vực an ninh – quốc phòng. Điều 31 của Hiệp ước về Liên minh châu Âu quy định mọi chính sách an ninh – quốc phòng chung của khối phải nhận được sự nhất trí của toàn khối, dẫn đến hệ quả là quyết định không được đưa ra kịp thời và chỉ phản ánh mẫu số chung nhỏ nhất giữa các nước thành viên.[26] Cũng trong Hiệp ước này, việc điều chỉnh ngân sách của khối để phục vụ mục đích quân sự phát sinh không được chấp nhận tại khoản 2, điều 41, buộc EU phải tái phân bổ nguồn lực của các chương trình trong ngân sách và vận dụng các quỹ ngoài ngân sách như Cơ chế Hòa bình châu Âu (EPF).[27] Trong bối cảnh đó, NATO càng khẳng định vai trò là một khuôn khổ chính cho phòng thủ chung và lên kế hoạch quân sự chung của châu Âu.[28] NATO đã thể hiện khả năng vận hành ưu việt của mình với việc nhanh chóng tăng cường quân số và tính sẵn sàng chiến đấu của lực lượng ở châu Âu, triển khai các nhóm chiến đấu mới tại Slovakia, Romania, Bulgaria và Hungary ngay từ tháng 3/2022.[29] Ngoài ra, NATO cũng kết nạp thành công Phần Lan (4/2023) và Thụy Điển (3/2024) – những thành viên EU vốn theo đường lối trung lập về quân sự. Sự trùng lặp về thành viên giữa EU và NATO (22 trên tổng số 27 thành viên EU cũng đồng thời là thành viên NATO) dẫn đến sự trùng lặp trong nhiệm vụ giữa hai tổ chức này, cản trở việc phân công rành mạch những trách nhiệm mà châu Âu có thể đảm nhiệm và phát huy vai trò tự chủ của mình. Thực tế này hàm ý rằng hướng đi khả thi nhất cho chính sách tự chủ chiến lược của EU không phải là sự phát triển độc lập khỏi NATO, mà là đóng góp và định hình cho tương lai của liên minh giữa EU và tổ chức này.[30]
Bên cạnh vấn đề quốc phòng, cuộc xung đột tại Ukraine cũng làm bộc lộ sự phụ thuộc nặng nề của châu Âu về năng lượng và công nghệ từ các nước thứ ba, đặc biệt là Nga và Trung Quốc. Đổi lại việc ngừng phụ thuộc vào nguồn khí đốt của Nga, các nước châu Âu đã phải trải qua một cuộc khủng hoảng năng lượng kéo dài. Tuy nhiên, vấn đề phụ thuộc vào năng lượng từ Nga tưởng chừng nan giải đã dần được tháo gỡ. Đáng chú ý, vào cuối năm 2023, Hội đồng châu Âu cùng Nghị viện châu Âu đã nhất trí thông qua các quy định cho phép các nước thành viên chấm dứt nhập khẩu khí đốt từ Nga.[31] Gần đây, vào ngày 15/2/2024, EU đã chính thức thừa nhận không cần gia hạn thỏa thuận vận chuyển khí đốt từ phía Nga. Các nước Áo, Ý và Slovakia vốn nằm trên tuyến đường vận chuyển khí đốt quan trọng xuyên châu lục và phụ thuộc nhiều vào khí đốt từ Nga được cho là đã tìm được nguồn cung thay thế.[32] Nhưng trong lúc EU nỗ lực giảm phụ thuộc vào Nga về năng lượng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh, châu Âu lại trở nên phụ thuộc hơn vào công nghệ và nguyên liệu của Trung Quốc và một số nước thứ ba khác. Hầu hết nguyên liệu thô quan trọng nằm ở bên ngoài châu Âu, buộc EU phải nhập khẩu: Trung Quốc cung cấp 98–100% nhu cầu đất hiếm, Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp 98% nhu cầu boron và Nam Phi cung cấp 71% nhu cầu platinum của EU cho các lĩnh vực sản xuất pin điện, xe điện và chất bán dẫn.[33] Trong năm 2023, thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc cũng đã đạt mốc 400 tỷ Euro, gấp đôi so với mốc năm năm trước đó.[34] Phát biểu vào ngày 30/3/2023, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã kêu gọi EU bớt phụ thuộc vào Trung Quốc thông qua việc “giảm nguy cơ” từ những mối phụ thuộc hiện tại (de-risk) thay vì chia tách (de-couple) với Trung Quốc trong ngoại giao và kinh tế.[35] Tuy vậy, mục tiêu xây dựng chuỗi cung ứng đa dạng hơn và có sức chống chịu tốt hơn không phải là một nhiệm vụ dễ dàng, bởi EU sẽ phải đối mặt với giá thành cao và lạm phát do tính cạnh tranh còn thấp của nền công nghiệp năng lượng EU, trong bối cảnh nhu cầu nguyên liệu thô chiến lược được dự báo sẽ tăng lên 500% vào năm 2050, theo dự báo của Ngân hàng Thế giới.[36]
III. Đánh giá những nỗ lực thực hiện tự chủ chiến lược EU trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine
1. Nỗ lực tự chủ chiến lược trên thực tế của khối
Những nỗ lực tự chủ chiến lược của EU kể từ khi cuộc xung đột Nga – Ukraine nổ ra có thể được chia theo ba nhiệm vụ nhằm xây dựng “chủ quyền chiến lược” được đề ra trong Tuyên bố Versailles của khối vào tháng 3/2022: (a) Tăng cường khả năng phòng thủ chung (bao gồm việc thúc đẩy đầu tư chung cho các dự án chung và thu mua vũ khí chung); (b) Giảm bớt phụ thuộc về năng lượng; và (c) Xây dựng một nền tảng kinh tế vững mạnh.[37]
Trong lĩnh vực tăng cường khả năng phòng thủ chung, EU đã có những bước đi ban đầu nhằm xây dựng một nền quốc phòng đồng bộ. Tháng 3/2022, sau khi cuộc chiến nổ ra, EU đã nhanh chóng thông qua kế hoạch hành động La bàn chiến lược (Strategic Compass) về an ninh và quốc phòng đến năm 2030 với mục tiêu tăng cường việc cung cấp an ninh để bảo vệ công dân và hòa bình, an ninh quốc tế.[38] Tháng 11/2023, Quỹ Quốc phòng châu Âu (EDA) đã nhận được 236 lời đề nghị tranh thầu cho quỹ trị giá 1,2 tỷ Euro cho các dự án hợp tác nghiên cứu và phát triển quốc phòng. Đây là con số kỷ lục, tăng 76% so với năm 2022, minh chứng cho mối quan tâm của ngành công nghiệp quốc phòng và các tổ chức nghiên cứu trong EU đối với việc xây dựng cơ sở kỹ thuật – công nghiệp quốc phòng của khối.[39] Cũng trong tháng 11/2023, 27 Bộ trưởng Quốc phòng của các nước thành viên đã nhất trí về 22 ưu tiên phát triển năng lực quốc phòng sau 18 tháng phối hợp nghiên cứu giữa các nước thành viên và Cơ quan Quốc phòng châu Âu (EDA).[40] Trong mối quan hệ với NATO, Tuyên bố chung EU – NATO (1/2023) tiếp tục khẳng định vai trò không thể thiếu của NATO đối với an ninh châu Âu. Tuyên bố này cũng khẳng định: “Chúng tôi công nhận giá trị của một nền quốc phòng châu Âu mạnh hơn [...] đóng vai trò bổ trợ và có thể phối hợp hành động với NATO.”[41] Vai trò bổ trợ giữa EU và NATO được thể hiện cụ thể trong những nỗ lực hỗ trợ Ukraine, khi mỗi tổ chức cung cấp cho Ukraine những gì mà tổ chức còn lại không thể: EU hỗ trợ vũ khí gây sát thương, hỗ trợ nhân đạo, các biện pháp trừng phạt Nga và lời hứa về một cộng đồng chính trị chung; trong khi đó, NATO cung cấp sự phòng thủ và răn đe ở bờ Đông của khối.[42] Tuy nhiên, hợp tác thực chất giữa EU và NATO còn nhiều hạn chế do những rào cản chính trị còn tồn tại giữa hai tổ chức này.
Trong lĩnh vực năng lượng, tầm nhìn về tự chủ chiến lược của EU được thể hiện rõ ràng trong kế hoạch REPowerEU nhằm mục tiêu loại bỏ sự phụ thuộc năng lượng
vào Nga vào năm 2030. Kể từ khi xung đột nổ ra, các biện pháp mạnh mẽ và tương đối nhất quán đã được triển khai trong khối. Châu Âu đang thúc đẩy đa dạng hóa nguồn cung cấp nhiên liệu hóa thạch và đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng tái tạo.[43] Theo đó, EU đang nỗ lực thiết lập các thỏa thuận với các nước khác như Ai Cập và Israel về nhập khẩu khí đốt tự nhiên vào châu Âu, đảm bảo quan hệ đối tác chiến lược với Namibia, Ai Cập và Kazakhstan để đảm bảo nguồn cung ứng hydro tái tạo, đồng thời đầu tư mua chung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).[44] Tại Diễn đàn Kinh tế thế giới 2023 diễn ra tại Davos (Thụy Sĩ) Chủ tịch Ủy ban châu Âu, bà Ursula von der Leyen thông báo việc EU đã sản xuất được nhiều điện từ gió và mặt trời hơn từ nguồn khí đốt truyền thống ngay từ năm 2022. Bà Ursula nêu cao triển vọng cạnh tranh với các cường quốc năng lượng khác trong lĩnh vực này. Bên cạnh đó, kế hoạch Thỏa thuận xanh trong lĩnh vực công nghiệp của EU đã được đề cập, nhấn mạnh đến mục tiêu nhằm biến châu Âu trở thành một trung tâm công nghệ sạch và đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.[45]
2. Đánh giá nỗ lực của EU trong việc thực hiện chính sách tự chủ
2.1. Về năng lực thực hiện tự chủ của EU
Trước tiên, nỗ lực gia tăng năng lực quốc phòng có những kết quả đáng ghi nhận, song chưa đạt được kỳ vọng mà Liên minh và các đối tác đã đề ra. Vào năm 2022, chi tiêu quốc phòng của khối EU ước đạt kỷ lục 240 tỷ euro, là mức tăng trưởng cho chi tiêu quốc phòng năm thứ tám liên tiếp.[46] Tuy nhiên, một số nước trụ cột trong EU hiện nay đang gặp khó khăn trong việc thực hiện cam kết dành ra 2% cơ cấu GDP quốc gia cho chi tiêu quốc phòng, theo thỏa thuận giữa các nước trong khối EU thuộc NATO vào năm 2014.[47] Trong Báo cáo thường niên năm 2022 của Tổng thư ký NATO, chỉ có 5 quốc gia thành viên của cả EU và NATO là Hy Lạp, Litva, Ba Lan, Estonia và Latvia đạt mục tiêu chi 2% GDP cho quốc phòng.[48] Tính đến tháng 2/2023, Đức vẫn chưa chi “một euro” nào từ quỹ đặc biệt 100 tỷ euro của mình. Đất nước có thể đạt được mục tiêu 2% khi kết thúc năm 2024 chỉ với sự trợ giúp của quỹ đặc biệt hiện được tận dụng chủ yếu để giải quyết lạm phát và các vấn đề khác. Tương tự như vậy, Ý dự kiến sẽ không đạt được mục tiêu đã công bố là đạt 2% vào năm 2028.[49]
Theo EDA, chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển quốc phòng ở EU đã giảm 200 triệu euro vào năm 2022 so với năm trước ở mức 3,5 tỷ euro. Vào năm 2023, trong
một thông cáo báo chí từ cơ quan này, Đại diện Cấp cao Liên minh châu Âu về Chính sách Đối ngoại và An ninh Josep Borrell nói: “Chúng ta tiếp tục tụt hậu so với những người chơi khác”.[50] Thực tế đã khẳng định rằng khi diễn biến trên chiến trường Ukraine ngày khốc liệt, năng lực quốc phòng EU đã tăng lên đáng kể nhưng vẫn không thể đáp ứng kịp nhu cầu vũ khí từ Ukraine. Bộ trưởng Quốc phòng Đức, trong một cuộc phỏng vấn với The Economist, đã cho rằng năng lực sản xuất vũ khí ở châu Âu đang tăng nhanh, với khả năng cho ra hơn 1 triệu đạn pháo vào cuối năm nay và có thể vượt xa Mỹ. Trong khi đó, theo Rheinmetall, một nhà sản xuất vũ khí châu Âu, quân đội Ukraine cần một một sự cung ứng đạn pháo liên tục, với con số khoảng 1,5 triệu quả mỗi năm.[51] Châu Âu sẽ gặp khó khăn để giữ Ukraine tiếp tục cuộc chiến trong năm nay nếu sự hỗ trợ của Mỹ hạn chế dần.[52]
Ngược lại, năng lực đảm bảo nguồn cung năng lượng của EU đã có những bước tiến lớn. Bước sang năm 2023, EU đã dần thoát phụ thuộc vào năng lượng Nga và tiến trình tự chủ năng lượng của khối được dự báo sẽ được củng cố vững chắc hơn trong những năm tới.[53] Trong một cuộc phỏng vấn với tờ báo El Diario vào tháng 1/2023, ông Josep Borrell khẳng định: “Trong vài tháng qua, chúng tôi đã xóa bỏ sự phụ thuộc năng lượng thô vào Nga vốn tồn tại suốt nhiều năm qua. Dù chúng tôi từng trải qua giai đoạn năng lượng rất đắt đỏ, nhưng hiện giá năng lượng đang quay trở lại như thời kỳ trước chiến sự Nga-Ukraine”.[54]
Mặc dù vậy, sản lượng năng lượng nội địa châu Âu tiếp tục giảm và nhập khẩu tăng đáng kể. EU là khu vực nhập khẩu LNG lớn nhất thế giới với 22% thị phần nhập khẩu LNG toàn cầu trong quý 2, năm 2023. Châu Âu đang ngày càng phụ thuộc vào nguồn cung khí đốt từ Mỹ. Trong 2 năm liên tiếp, Mỹ vẫn là nhà cung cấp LNG lớn nhất của EU với 45% thị phần nhập khẩu của khối.[55] Đáng chú ý, thị trường điện ghi nhận mức giá điện trung bình giảm trong tất cả các nước thành viên EU. Đồng thời, tỷ trọng điện được tạo ra từ năng lượng tái tạo đã tăng trong quý thứ hai liên tiếp lên 46% trong quý 2 năm 2023, trong khi tỷ trọng điện chạy bằng nhiên liệu hóa thạch giảm xuống 30%. Bức tranh về thị trường điện là một điểm sáng trong tự chủ năng lượng EU, khi người dân ngày càng có thể khai thác, sử dụng nhiều điện hơn từ năng lượng tái tạo.[56]
2.2. Về tính tự chủ của EU trong các lĩnh vực hợp tác chiến lược với các đối tác
Cuộc xung đột tại Ukraine là một mắt xích quan trong quan hệ EU - NATO. Trong quá trình xung đột, nỗ lực chung về các ưu tiên cùng giúp đỡ Ukraine phần nào đã bị hạn chế, vì EU đã tiếp tục hành động vượt ra ngoài khuôn khổ hợp tác với NATO. Ví dụ, EU đã tự huy động Cơ sở Hòa bình Châu Âu (EPF) của mình để cung cấp 3,6 tỷ euro nhằm hỗ trợ các lực lượng vũ trang Ukraine do Phái bộ Hỗ trợ Quân sự EU (EUMAM) huấn luyện.[57] Sự thành lập và hoạt động thực tiễn của cơ quan hỗ trợ Ukraine này có thể được hiểu là một sự thay đổi về chất trong vai trò an ninh - quốc phòng của EU, khi cơ quan này được cho là có động thái chuẩn bị cho binh lính tham gia vào cuộc xung đột địa - chính trị hiện nay.[58]
Mặc dù vậy, cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine đã nhấn mạnh sự phụ thuộc mạnh mẽ của châu Âu vào Mỹ về an ninh - quốc phòng và năng lượng. 8 năm thực hiện chủ trương tự chủ chiến lược EU chưa đem lại nhiều hiệu quả trong lĩnh vực trên. Thậm chí, kinh tế châu Âu dường như đang trượt dài trước sức bật của nền kinh tế Mỹ, khiến cho việc thúc đẩy năng lực tự chủ trước mắt thêm khó khăn.[59] Vì lẽ đó, châu Âu cần tiếp tục hợp tác chặt chẽ nhưng bình đẳng hơn với Mỹ, ưu tiên chi tiêu nhằm nâng cao năng lực quốc phòng, đồng thời phát huy các thế mạnh phi quân sự của EU để nỗ lực hỗ trợ Ukraine phát huy hiệu quả hơn.[60]
Đối với Trung Quốc, hiện nay thâm hụt thương mại giữa EU và nước này lên cao chưa từng có. Đây là hệ quả của sự phụ thuộc lâu dài của EU vào hàng hóa Trung Quốc, tạo nên một sự phân mảnh về chính trị trong nội bộ khối EU. Việc Pháp và Đức dần thể hiện thiện cảm với Trung Quốc gây nên nhiều phản ứng gay gắt từ các quốc gia phía Đông EU, khi các nước trong khu vực này không chấp nhận quan điểm của Trung Quốc về tình hình hiện nay ở Ukraine, vốn được cho là ủng hộ và hỗ trợ cho động thái quân sự của Nga.[61] Đây là một thực tế tiếp tục thách thức chủ trương tự chủ chiến lược của EU, vốn phải xuất phát từ sự thống nhất quan điểm về triển vọng hợp tác quốc tế của khối.[62]
Kết luận
Tổng kết lại, cuộc xung đột Nga - Ukraine đã làm bộc lộ sự phụ thuộc của EU vào Nga trên các lĩnh vực an ninh - quốc phòng và năng lượng. Đối mặt với các thách thức bao trùm, “tự chủ chiến lược” có thể xem là con đường tiềm năng giúp EU thoát khỏi các vấn đề khủng hoảng và tiếp tục tham gia vào bàn cờ địa chính trị thế giới.
Tuy nhiên, các nỗ lực thực hiện giảm bớt sự phụ thuộc vào bên thứ ba của khối vẫn đang vướng phải các rào cản, và EU vẫn còn một chặng đường dài cần vượt qua để có thể giải quyết tốt các thách thức mới do xung đột Nga - Ukraine mang lại và biến chúng thành cơ hội, động lực để tiếp tục hiện thực hóa “tự chủ chiến lược” vì mục tiêu hòa bình.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1][5][8] Česnakas, Giedrius và Justinas Juozaitis. European Strategic Autonomy and Small States’ Security in the Shadow of Power. Abingdon, Oxon; New York: Routledge, 2023.
[2] Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ, “Lý thuyết Tự chủ chiến lược.”, ngày 12/12/2022. Truy cập ngày 27/2/2024.
https://cis.org.vn/ly-thuyet-tu-chu-chien-luoc-10498.html
[3][4][9][12][13][38] Damen, Mario. “EU strategic autonomy 2013-2023: From concept to capacity.” European Parliamentary Research Service (7/2022): 1-12. https://www.europarl.europa.eu
[6][7] TS. Vũ Lê Thái Hoàng, Trần Hà My. “Xu hướng tự chủ chiến lược trong quan hệ quốc tế hiện nay.” Tạp chí Cộng sản. Truy cập ngày 27/2/2024. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/gop-y-du-thao-cac-van-kien-trinh-dai-hoi -xiii-cua-dang/-/2018/826033/view_content
[10] Borrell, Josep. “Why European strategic autonomy matters.” European Union External Action, ngày 3/12/2020. Truy cập ngày 1/3/2024.
https://www.eeas.europa.eu/eeas/why-european-strategic-autonomy-matters_en [11] European Union External Action. “For a united, resilient and sovereign Europe (with Thierry Breton).”, ngày 8/6/2020. Truy cập ngày 1/3/2024.
https://www.eeas.europa.eu/eeas/united-resilient-and-sovereign-europe-thierry-breton_ und_en
[14][37] European Council. Versailles Declaration, ngày 11/3/2022. Truy cập ngày 27/2/2024.
https://www.consilium.europa.eu
[15][16][18] European Defence Agency, Defence data 2022 – Key findings and analysis, 2023. Truy cập ngày 27/2/2024.
https://data.europa.eu/doi/10.2836/50078
[17] Phương Thảo, “Quốc phòng châu Âu trong “chiếc vòng luẩn quẩn””, Quân đội nhân dân, ngày 10/3/2023. Truy cập ngày 8/3/2024.
https://www.qdnd.vn/quoc-te/doi-song/quoc-phong-chau-au-trong-chiec-vong-luan-qu an-721548
[19] Hải Đăng, “Áo chặn gói trừng phạt Nga thứ 12 của EU”, VOV, ngày 13/12/2023. Truy cập ngày 8/3/2024.
https://vov.vn/the-gioi/ao-chan-goi-trung-phat-nga-thu-12-cua-eu-post1065129.vov [20] Quỳnh Chi, “Hungary ngăn chặn vòng trừng phạt mới của EU với Nga”, VTV Online, ngày 16/2/2024. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://vtv.vn/the-gioi/hungary-ngan-chan-vong-trung-phat-moi-cua-eu-voi-nga-20240 216125344494.htm
[21] Martin, Emmanuel, “Macron and the European strategic autonomy trope”, GIS Reports, ngày 14/6/2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://www.gisreportsonline.com/r/strategic-autonomy/
[22] Vohra, Anchal, “‘Strategic Autonomy’ Is a French Pipe Dream”, Foreign Policy, ngày 3/7/2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://foreignpolicy.com/2023/07/03/strategic-autonomy-is-a-french-pipe-dream/ [23] Cienski, Jan, “Poland’s Morawiecki plays Europe’s anti-Macron in Washington”, Politico, ngày 13/4/2023. Truy cập ngày 8/3/2024.
https://www.politico.eu/article/poland-mateusz-morawiecki-europe-anti-emmanuel-ma cron-france-washington-china-relations/
[24] Guinea, Oscar, “The EU Stuck Between Trade Openness and Strategic Autonomy”, ISPI, ngày 27/10/2022. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://www.ispionline.it/en/publication/eu-stuck-between-trade-openness-and-strategi c-autonomy-36534
[25] Thanh Tâm, “Châu Âu khó xử với vũ khí Mỹ”, VnExpress, ngày 15/7/2023. Truy cập ngày 27/2/2024.
https://vnexpress.net/chau-au-kho-xu-voi-vu-khi-my-4627639.html [26] Zandee, Dick, Adája Stoetman và Bob Deen, “The EU’s Strategic Compass for security and defence: Squaring ambition with reality.”, The Hague: The Clingendael Institute, 2021.
https://www.clingendael.org/sites/default/files/2021-05/Report_The_EUs_Compass_fo r_security_and_defence_May_2021.pdf
[27][30][58] Helwig, Niklas. “EU Strategic Autonomy after the Russian Invasion of Ukraine: Europe’s Capacity to Act in Times of War.” Journal of Common Market Studies 61 (2023): 57–67.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/jcms.13527
[28] Dempsey, Judy, “Judy Asks: Is European Strategic Autonomy Over?”, Carnegie Europe, ngày 19/1/2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://carnegieeurope.eu/strategiceurope/88838
[29] Kiều Anh, “NATO thành lập 4 nhóm chiến đấu mới ở Slovakia, Romania, Bulgaria và Hungary”, ngày 24/3/2022. Truy cập ngày 8/3/2024.
https://vov.vn/the-gioi/nato-thanh-lap-4-nhom-chien-dau-moi-o-slovakia-romania-bulg aria-va-hungary-post932738.vov
[31] Ambrose, Jillian, “EU agrees plan to enable member states to end all gas imports from Russia”, The Guardian, ngày 8/12/2023. Truy cập ngày 28/2/2024. https://www.theguardian.com/business/2023/dec/08/eu-enable-member-countries-end all-gas-imports-russia
[32] Abnett, Kate, “EU sees no need to extend deal on Russian gas transit via Ukraine”, Reuters, ngày 15/2/2024. Truy cập ngày 28/2/2024.
https://www.reuters.com/business/energy/eu-sees-no-need-extend-deal-russian-gas-tra nsit-via-ukraine-2024-02-15/
[33][36] Gauret, Fanny, “How will the EU achieve its 'derisking' policy and reduce dependency on China?”, Euronews, ngày 19/7/2023. Truy cập ngày 27/2/2024. https://www.euronews.com/business/2023/07/19/how-will-the-eu-and-european-comp anies-reduce-dependency-on-china
[34] Blenkinshop, Philip, “With eye on China, EU maps out de-risking, economic security strategies”, Reuters, ngày 5/10/2023. Truy cập ngày 9/3/2024.
https://www.reuters.com/world/with-eye-china-eu-maps-out-de-risking-economic-secu rity-strategies-2023-10-05/
[35] European Commission. Speech by President von der Leyen on EU-China relations to the Mercator Institute for China Studies and the European Policy Centre, 2023. Truy cập ngày 9/3/2024.
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_23_2063 [39] European Commission. Record high number of proposals received in the 2023 round of the European Defence Fund, ngày 24/11/2023. Truy cập ngày 26/2/2024. https://defence-industry-space.ec.europa.eu/record-high-number-proposals-received-20 23-round-european-defence-fund-2023-11-24_en#:~:text=236%20proposals%20will% 20compete%20for,comparison%20with%20the%20last%20year.
[40] European Defence Agency. EU Defence Ministers agree to prioritise 22 military capabilities to bolster European armed forces, ngày 14/11/2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://eda.europa.eu/news-and-events/news/2023/11/14/eu-defence-ministers-agree-to -prioritise-22-military-capabilities-to-bolster-european-armed-forces [41] European Commission. Joint Declaration on EU-NATO Cooperation, ngày 10/1/2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/01/10/eu-nato-joint-dec laration-10-january-2023/
[42] Droin, Mathieu, “NATO and the European Union: The Burden of Sharing”, CSIS, ngày 17/1/2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://www.csis.org/analysis/nato-and-european-union-burden-sharing [43] Như Ý, “Quá trình chuyển đổi năng lượng được thúc đẩy mạnh mẽ”, Đại biểu nhân dân, ngày 23/2/2023. Truy cập ngày 26/2/2023.
https://daibieunhandan.vn/viet-nam-va-the-gioi/qua-trinh-chuyen-doi-nang-luong-duoc -thuc-day-manh-me-i316980/
[44] European Commission. REPowerEU: Af ordable, secure and sustainable energy for Europe, 2022. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green -deal/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_en#documents
[45] European Commission. Special Address by President von der Leyen at the World Economic Forum, 2024. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_24_221 [46],[50] “Record increase in EU military spending amid 'demanding times'”, euronews., ngày 30/11/2023. Truy cập ngày 27/2/2024.
https://www.euronews.com/2023/11/30/record-increase-in-eu-military-spending-amid demanding-times
[47] NATO, Defence expenditures and NATO’s 2% guideline, 2024. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://securityconference.org/publikationen/sonderausgaben/defense-sitters/defense-b udgets/
[48] NATO, The Secretary General’s Annual Report 2022, 2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_212795.htm
[49] Koenig, Nicole, Schütte, Leonard, Knapp, Natalie, Köhler, Paula, Kump, Isabell và Pauly, Jintro, “Defense Sitters: Transforming European Militaries in Times of War,” Munich: Munich Security Conference, Special Edition of the Munich Security Report, tháng 6/2023. Truy cập ngày 26/2/2024.
https://securityconference.org/assets/01_Bilder_Inhalte/03_Medien/02_Publikationen/ 2023/European_Defense_Report_-_Defense_Sitters/Defense_Sitters_European_Defen se_Report_MSC.pdf
[51] “Can Europe defend itself without America?”, The Economist, ngày 18/2/2024. Truy cập ngày 28/2/2024.
https://www.economist.com/briefing/2024/02/18/can-europe-defend-itself-without-am erica
[52] “Can Europe arm Ukraine—or even itself?”, The Economist, ngày 14/1/2024. Truy cập ngày 28/2/2024.
https://www.economist.com/europe/2024/01/14/can-europe-arm-ukraine-or-even-itsel
[53] Thăng Long, “EU từng bước tự chủ năng lượng”, Nhân dân, ngày 25/1/2023. Truy cập ngày 28/2/2024.
https://nhandan.vn/eu-tung-buoc-tu-chu-nang-luong-post736017.html
[54] “Borrell says EU finally free from its energy dependence on Russia”, TASS, ngày 22/1/2023. Truy cập ngày 28/2/2024.
https://tass.com/economy/1565461
[55],[56] European Commission. Quarterly reports confirm continuation of positive market fundamentals in gas and electricity markets in 2023, 2023. Truy cập ngày 28/282/2024.
https://energy.ec.europa.eu/news/quarterly-reports-confirm-continuation-positive-mark et-fundamentals-gas-and-electricity-markets-2023-2023-12-07_en [57] Shelest, Hanna, Omelianenko, Viktoria, “EU, NATO and Ukraine: Dream Team or a Triangle?”, Foreign Policy Council Ukrainian Prism, ngày 23/10/2023. Truy cập ngày 27/2/2024.
https://prismua.org/en/english-eu-nato-and-ukraine-dream-team-or-a-triangle/ [59] Rachman, Gideon, “Europe has fallen behind America and the gap is growing”, Financial Times, ngày 19/6/2023. Truy cập ngày 27/2/2024.
https://www.ft.com/content/80ace07f-3acb-40cb-9960-8bb4a44fd8d9 [60] Polyakova, Alina, Lucas, Edward, Boulègue, Mathieu, Sendak, Catherine, Kindsvater, Scott, Kuz, Ivanna và Stone, Sasha, “A New Vision for the Transatlantic Alliance: The Future of European Security, the United States, and the World Order after Russia’s War in Ukraine”, The Center for European Policy Analysis, ngày 30/11/2023. Truy cập ngày 28/2/2024.
https://cepa.org/comprehensive-reports/a-new-vision-for-the-transatlantic-alliance-the future-of-european-security-the-united-states-and-the-world-order-after-russias-war-in ukraine/
[61],[62] Demarals, Agathe, “Why Europe Will Struggle to ‘De-Risk’ From China”, Foreign Policy, ngày 19/9/2023. Truy cập ngày 28/2/2024.
https://foreignpolicy.com/2023/09/19/europe-eu-china-derisking-decoupling-economy sanctions-trade-investment-taiwan-geopolitics/
