Vào ngày 5/10, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã hoàn tất quá trình sáp nhập khi ký đạo luật chính thức tiếp nhận 4 vùng thuộc Ukraine gồm: Donetsk, Lugansk, Kherson và Zaporizhia vào lãnh thổ Nga. [1] Việc Nga tiến hành sáp nhập 4 vùng ly khai trên đã đánh dấu sự bước chuyển biến mới trên cục diện quân sự và ngoại giao giữa hai nước kể từ khi cuộc xung đột quân sự nổ ra. Để góp phần làm rõ hơn những thay đổi đó, Galileo Society xin trân trọng mang đến những phân tích thông qua bài viết dưới đây!
1. Ý nghĩa chiến lược của bốn khu vực được sáp nhập: Donetsk, Lugansk, Kherson và Zaporizhzhia
Trong bài phát biểu vào ngày 30/9 tại sảnh St.George, Tổng thống Nga Vladimir Putin cho biết việc sáp nhập là mong muốn và là ý nguyện của hàng triệu người, đồng thời khẳng định: “Nga sẽ bảo vệ đất đai bằng tất cả sức lực và phương tiện của mình, đồng thời sẽ làm mọi thứ để đảm bảo cuộc sống an toàn của người dân”.[2][3] 4 vùng lãnh thổ miền Đông và Nam Ukraine gồm Donetsk, Lugansk, Kherson và Zaporizhzhia đều sở hữu ý nghĩa chiến lược quan trọng về mặt địa chính trị và địa kinh tế đối với cả 2 phía Nga và Ukraine. Ước tính, 4 vùng sáp nhập tại Ukraine vào Nga có tổng diện tích lên đến 109.000km2 và chiếm đến 15% toàn bộ diện tích lãnh thổ của Ukraine.[4][5] Đặc biệt, Kherson và Zaporizhia đều là những địa bàn quan trọng có thể giúp lực lượng Nga củng cố quyền kiểm soát và tạo ra một vùng đệm chiến lược tại bán đảo Crimea và cảng quân sự Sevastopol.[6]
Trong đó, về giá trị an ninh năng lượng và tiềm năng công nghiệp, nông nghiệp, Zaporizhia được coi là trung tâm cung cấp năng lượng với 3 công trình sản xuất năng lượng quan trọng gồm: nhà máy điện hạt nhân nguyên tử Zaporizhia, trạm thủy điện Dneproges và trang trại gió Botievo.[7] Ngoài ra, Kherson cũng là khu vực chuyên đóng tàu và giàu tiềm năng về sản xuất nông nghiệp với diện tích đất canh tác lớn nhất Ukraine với khoảng 20.000km2.[8] Đây cũng là nơi có lối vào biển Azov và biển Đen, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển ngành dịch vụ du lịch. [9]
Trong đó, khu vực Donbass gồm hai tỉnh Donetsk và Lugansk là nơi dự trữ nguồn tài nguyên thiên nhiên với trữ lượng lớn như than đá, dầu mỏ, khí đốt và quặng sắt. Đây cũng một là trung tâm công nghiệp trọng điểm của Ukraine với đóng góp 20% GDP và một phần tư lượng hàng hóa xuất khẩu của Ukraine. [10] Vì vậy, việc Nga kiểm soát các vùng lãnh thổ này sẽ tạo ra lợi thế giúp nước tiếp cận với nguồn năng lượng dồi dào, kết nối cảng biển Mariupol với các tuyến đường hàng hải xuống phía Nam. Điều này sẽ giúp Nga mở rộng khả năng tiếp cận được với các thị trường có nhu cầu nhập khẩu nguồn than đá tại Nam Á và châu Phi, đảm bảo an ninh lương thực và mang lại nguồn lợi kinh tế lớn với giá trị hàng nghìn tỷ Ruble. [11]
Về giá trị văn hóa - dân tộc, bốn vùng chiến lược Donetsk, Lugansk, Kherson và Zaporizhia tại Ukraine cũng là nơi tập trung phần lớn người dân nói tiếng Nga. Cụ thể, theo khảo sát của Tạp chí Al Jazeera vào năm 2004, số người dân nói tiếng Nga tại khu vực Donetsk chiếm khoảng 93%, Lugansk 89%, Zaporizhia là 81% và Kherson là 45%. [?] Đây cũng có thể là cơ sở để Tổng thống Nga Putin vận dụng Học thuyết chính sách ngoại giao mới, dựa trên khái niệm về “Thế giới Nga” với mục đích mở rộng ảnh hưởng nhằm bảo vệ lợi ích và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc Nga. Đây có thể là một trong những lý do Nga tiến hành kiểm soát những vùng đất thuộc Ukraine và ủng hộ các khu vực ly khai thân Nga tại miền Đông Ukraine. [12][13]
2. Mục tiêu của Nga và hệ quả của việc sáp nhập
Quyết định sáp nhập 4 tỉnh miền Đông và Nam Ukraine thể hiện những mục tiêu chiến lược trong ngắn hạn và dài hạn của Tổng thống Putin trong cuộc xung đột giữa Nga - Ukraine. Trong đó, đạo luật chính thức sáp nhập cùng với lệnh động viên quân đội một phần đã cho thấy quyết tâm giành lại thế chủ động trên chiến trường của nước này.[14] Theo ông Carl Schuster, Cựu Giám đốc điều hành Trung tâm Tình báo Liên quân thuộc Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương (Mỹ) nhận định, hành động này của Nga nhằm ngăn cản Ukraine giành lại 4 vùng lãnh thổ là Donetsk, Lugansk, Kherson và Zaporizhia. Đối với Nga, việc sáp nhập sẽ tạo điều kiện và cơ sở pháp lý để Nga có thể hợp pháp hóa việc đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân trong trường hợp “toàn vẹn lãnh thổ” của Nga bị xâm phạm. [15]
Bước đi của Tổng thống Putin cũng được đánh giá là sẽ tác động đến những mục tiêu về đối nội và đối ngoại của Nga. Về đối nội, việc sáp nhập 4 tỉnh Ukraine vào lãnh thổ Nga sẽ tạo ra cơ sở pháp lý bảo vệ chủ quyền quốc gia, củng cố cho lệnh động viên quân ngũ và sự ủng hộ trong nước với cuộc chiến tại Ukraine. Về đối ngoại, theo quan điểm của giới học giả phương Tây, quyết định này của Nga một mặt sẽ giúp xây dựng lại lòng tin từ một số đối tác như Trung Quốc và Ấn Độ, trong bối cảnh hai nước này đang thể hiện thái độ bất đồng với Nga liên quan đến cuộc chiến kéo dài tại Ukraine.[16][17] Mặt khác, theo nhà sử học người Anh Roger Moorhouse, đây là nỗ lực của Nga trong việc làm suy yếu sự viện trợ của phương Tây dành cho Ukraine trước mối đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân ngày càng gia tăng và nguy cơ nguồn cung năng lượng bị gián đoạn tại châu Âu.[18]
Trước sắc lệnh sáp nhập 4 vùng ly khai của Nga, Mỹ và các quốc gia phương Tây đã đưa ra những phản ứng mạnh mẽ, quyết liệt đồng thời áp dụng thêm các lệnh trừng phạt nghiêm khắc với Nga và tuyên bố sẽ tiếp tục ủng hộ Ukraine.[19] Liên minh châu Âu (EU) đã tiến hành áp đặt thêm gói trừng phạt thứ tám nhằm vào Nga và cho biết việc sáp nhập 4 tỉnh sẽ làm suy yếu trật tự quốc tế, đe dọa đến hòa bình an ninh của thế giới. [20]
Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres cũng tuyên bố cuộc trưng cầu dân ý hay bất kì quyết định nào nhằm sáp nhập 4 vùng tại Ukraine vào Nga sẽ không có giá trị pháp lý và đáng bị lên án. Theo ông, hành động này của Nga đã vi phạm các nguyên tắc cơ bản của Hiến chương Liên Hợp Quốc và luật pháp quốc tế. Bên cạnh, quyết định sáp nhập 4 vùng sẽ thu hẹp triển vọng hòa bình, kéo dài những tác động mạnh mẽ của cuộc chiến đến nền kinh tế toàn cầu.[21] Về lâu dài, điều này có thể tạo ra tiền lệ xấu, đe dọa đến quyền dân tộc tự quyết của các quốc gia - một trong những nguyên tắc chủ đạo của luật pháp quốc tế kể từ sau Thế chiến II.[22]
3. Cục diện mới trên chiến trường
Ngay sau quyết định sáp nhập của Nga, Ukraine đã chính thức nộp đơn xin trở thành thành viên NATO và nhận được sự ủng hộ của 9 quốc gia thành viên của tổ chức này ở Trung và Đông Âu.[23] Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskiy cam kết rằng các lực lượng vũ trang của nước này sẽ tiếp tục giải phóng phần lãnh thổ bị chiếm đóng; đồng thời tuyên bố sẽ không có cuộc đàm phán hòa bình nào với Nga trong thời gian Tổng thống Putin còn tại vị.[24]
Việc Tổng thống Putin sáp nhập 4 tỉnh miền Đông và miền Nam Ukraine được các hãng thông tấn của phương Tây nhận định là động thái phản ứng trước những khó khăn ngày càng lớn của quân đội Nga trên chiến trường.[25] Ukraine đang tiếp tục tăng cường và củng cố lực lượng quân đội để giành lại những vùng lãnh thổ bị Nga kiểm soát, đồng thời thể hiện nỗ lực trong tiến trình trở thành thành viên của NATO. Cuộc phản công liên tiếp của Ukraine từ đầu tháng 9 ở mặt trận phía Đông và phía Nam Ukraine đã giải phóng nhiều vùng lãnh thổ, bao gồm một phần các khu vực vừa được sáp nhập vào Nga. Vào ngày 12/9, lực lượng quân đội nước này tuyên bố đã chiếm lại hơn 6000 km2 lãnh thổ. Đến ngày 4/10, ở phía Nam, Ukraine cũng giành được những một số thắng lợi ở bắc Kherson, buộc quân đội Nga phải tập hợp lại khoảng 15km về phía Nam, xung quanh khu vực Mylove.[26]
Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, Nga đang triển khai hàng loạt các cuộc không kích nhằm vào nhiều thành phố trên khắp Ukraine, bao gồm thủ đô Kyiv. Tổng thống Putin tuyên bố quân đội Nga sẽ thực hiện một “cuộc tấn công lớn” có mục tiêu là "các cơ sở năng lượng, chỉ huy quân sự và thông tin liên lạc" của Ukraine. Ông cho rằng đây là sự đáp trả cho các hành động tấn công của Kyiv, trong đó có vụ nổ trên cầu Kerch nối Nga và bán đảo Crimea mà Nga đang cáo buộc phía Ukraine đứng đằng sau.[27]
4. Dự báo về diễn biến mới và triển vọng đàm phán
Cuộc chiến giữa Nga - Ukraine được dự báo sẽ vẫn tiếp tục leo thang căng thẳng trong bối cảnh giao tranh giữa hai bên vẫn tiếp diễn. Đồng thời, việc sáp nhập sẽ khiến Nga tiếp tục đối trọng với phương Tây và có thể dẫn tới tình trạng bị cô lập về ngoại giao trên trường quốc tế. [28] [29]
Việc sáp nhập 4 vùng lãnh thổ tại Ukraine vào Nga là kết quả của nhiều mục tiêu, trong đó mục tiêu chính trị đóng một vai trò quan trọng, và sẽ gây ra tác động sâu sắc tới tình hình cuộc chiến. Khi xem xét phản ứng của Ukraine về quyết định sáp nhập của Nga, triển vọng đàm phán giữa 2 nước ở thời điểm hiện tại là rất mong manh, ngay cả khi phía Nga đang để ngỏ khả năng trao đổi với phương Tây tại Hội nghị thượng đỉnh G20 diễn ra tại Washington. Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia được kỳ vọng có thể đảm nhận vai trò trung gian hòa giải giữa Nga và Ukraine, hiện tại vẫn chưa có động thái cụ thể. [30][31] Từ những diễn biến và phân tích trên, cục diện chiến sự giữa Nga và Ukraine được dự báo sẽ có nhiều biến động phức tạp, khó lường, cần nhiều quan sát và đánh giá đa chiều trong thời gian tới.
Qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng rằng các bạn đã có thêm những thông tin và góc nhìn tổng quan về những chuyển biến chiến lược và cục diện xung đột Nga - Ukraine. Đừng quên bấm theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé!
