Từ cuối tháng 4 đến đầu tháng 5 năm 2025, quan hệ giữa New Delhi và Islamabad chứng kiến một bước ngoặt căng thẳng mới, khi hàng loạt sự kiện mang tính chất leo thang liên tiếp diễn ra. Bắt đầu từ vụ tấn công khủng bố nhắm vào cộng đồng người Hindu tại khu vực Kashmir, căng thẳng tiếp tục bị đẩy lên cao sau khi Ấn Độ đơn phương tuyên bố đình chỉ Hiệp ước sông Ấn và đỉnh điểm là các cuộc tập kích quân sự qua lại giữa hai bên, bắt đầu từ ngày 7/5.
1 Nguyên nhân
Nguyên nhân sâu xa của leo thang căng thẳng bắt nguồn từ mối quan hệ phức tạp giữa Ấn Độ và Pakistan kéo dài hàng thập kỷ. Trong thời kỳ thuộc địa, chính sách “chia để trị” của đế quốc Anh đã tạo ra những chia rẽ giữa cộng đồng người theo đạo Hindu và đạo Hồi tại Ấn Độ thuộc Anh.[1] Sau khi bị chia cắt theo kế hoạch Mountbatten, quan hệ giữa hai nước ngày càng phức tạp với hàng loạt các tranh chấp biên giới lãnh thổ, chủ yếu là tại khu vực Kashmir.[2] Theo kế hoạch phân chia do Đạo luật Độc lập Ấn Độ đưa ra, vùng Kashmir có quyền gia nhập Ấn Độ hoặc Pakistan. Người đứng đầu địa phương Hari Singh ban đầu muốn Kashmir trở thành một quốc gia độc lập, nhưng vào tháng 10/1947, ông đã quyết định gia nhập Ấn Độ. Không chấp nhận quyết định trên, Pakistan đã hỗ trợ lực lượng bán quân sự thâm nhập vào vùng Kashmir với nỗ lực giành khu vực này.[3] Kể từ đó, Kashmir trở thành tâm điểm của tranh chấp lâu dài giữa hai quốc gia, dẫn đến nhiều cuộc xung đột và căng thẳng. Cả hai nước đều tuyên bố chủ quyền toàn bộ khu vực, nhưng hiện tại mỗi bên kiểm soát một phần, được phân chia bởi Đường Kiểm soát (tiếng Anh: Line of Control - LoC).[4]
Những mâu thuẫn tích tụ từ trước và sau khi bị chia cắt đã dẫn đến hàng loạt các cuộc xung đột giữa hai quốc gia với cường độ và quy mô khác nhau. Từ các cuộc chiến tranh lớn như Chiến tranh Ấn Độ - Pakistan lần thứ nhất (1947), tiếp nối bởi Chiến tranh Ấn Độ - Pakistan lần thứ hai (1965) và Chiến tranh giải phóng Bangladesh (1971), cho đến các tranh chấp, xung đột cường độ thấp hơn chủ yếu diễn ra tại Kashmir như tranh chấp Siachen (từ năm 1984), xung đột Kargil (1999). Bên cạnh đó, các vụ tấn công khủng bố nhắm vào quốc hội Ấn Độ (2001), Mumbai (2008), Uri (2016) và Pulwama (2019) bị Ấn Độ cho là được Pakistan hậu thuẫn phía sau càng làm quan hệ song phương thêm căng thẳng.[5]
Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến các hành động tập kích lẫn nhau giữa Pakistan và Ấn Độ vừa qua bắt nguồn từ vụ tấn công khủng bố xảy ra ngày 22/4 tại thung lũng Baisaran, một địa điểm du lịch nổi tiếng thuộc khu vực Jammu và Kashmir do Ấn Độ kiểm soát. Cuộc tấn công khiến 26 người, gồm 25 khách du lịch theo đạo Hindu và một người địa phương theo đạo Hồi thiệt mạng.[6] Đây là một trong những vụ bạo lực nghiêm trọng nhất kể từ khi Điều 370 (quy định về quyền tự trị đặc biệt cho Jammu và Kashmir) bị bãi bỏ năm 2019.[7] New Delhi đã cáo buộc hai kẻ tấn công là công dân Pakistan, và khẳng định Pakistan hỗ trợ phiến quân khủng bố bất chấp sự phủ nhận tới từ Islamabad.[8]
Sau cuộc tấn công khủng bố ngày 22/4, quan hệ hai nước liên tục xuất hiện những căng thẳng. Theo đó, ngày 23/4, Ấn Độ hạ cấp quan hệ ngoại giao với Pakistan, đóng cửa biên giới và đơn phương đình chỉ Hiệp ước nước sông Ấn (IWT) - hiệp ước về chia sẻ nguồn nước giữa hai quốc gia kéo dài hơn 60 năm.[9][10] Ngày 24/4, hai nước đồng loạt hủy bỏ thị thực đối với công dân của nhau.[11] Pakistan đóng cửa không phận đối với các hãng hàng không của Ấn Độ, đình chỉ toàn bộ hoạt động thương mại song phương, đồng thời đe dọa đình chỉ Hiệp định Simla 1972 - một thỏa thuận song phương sau chiến tranh nhằm thiết lập nguyên tắc giải quyết hòa bình các tranh chấp giữa hai nước.[12][13] Căng thẳng tiếp tục gia tăng khi ngày 25/4, Ấn Độ tuyên bố binh sĩ nước này đã đấu súng với lực lượng Pakistan tại Đường Kiểm soát.[14]
2 Khái quát diễn biến gần đây
Rạng sáng ngày 7/5, quân đội Ấn Độ đã tiến hành Chiến dịch Sindoor, đồng loạt tiến công 9 mục tiêu trong khu vực Kashmir và cả trong lãnh thổ Pakistan. Theo Ấn Độ, các địa điểm này là các căn cứ của tổ chức khủng bố Lashkar-e-Taiba. Trong cuộc họp báo công bố chiến dịch, một sĩ quan quân đội Ấn Độ tuyên bố đã “tiêu diệt hoàn toàn” các căn cứ khủng bố và “đòi lại công lý cho các nạn nhân của vụ khủng bố ở Pahalgam”.[15] Pakistan đã lên án các cuộc tấn công của Ấn Độ là “hành động chiến tranh” và tuyên bố sẽ đáp trả vào thời điểm thích hợp.[16] Ngoài ra, nước này cũng tuyên bố đã bắn rơi ít nhất năm máy bay chiến đấu của Ấn Độ, với ít nhất hai chiếc đã được xác nhận từ các quan chức Mỹ.[17]
Sau cuộc tập kích ngày 7/5, hai bên liên tục tập kích lẫn nhau bằng máy bay chiến đấu và thiết bị bay không người lái ở các vị trí chiến lược ở vùng Kashmir, cũng như mở rộng ra các cơ sở quân sự quan trọng ở các địa phương khác. Ngày 8/5, theo New Delhi, Pakistan đã thực hiện cuộc đáp trả không chính thức đầu tiên bằng máy bay không người lái vào một số mục tiêu quân sự tại các bang ở vùng Tây Bắc Ấn Độ.[18] Cùng ngày, phía Islamabad cáo buộc Ấn Độ triển khai máy bay không người lái tấn công tại hai thành phố lớn là Lahore và Karachi.[19] Một mức độ leo thang căng thẳng mới giữa hai nước là vào ngày 10/5, khi Pakistan và Ấn Độ đã tấn công lẫn nhau bằng tên lửa đạn đạo tầm trung vào các căn cứ quân sự. Đáng chú ý là Islamabad đã tuyên bố tiến hành chiến dịch “Bunyan Marsoos” (Tiếng Ả Rập: “một bức tường làm bằng chì”), phóng tên lửa Fatah-I vào 6 căn cứ quân sự trọng điểm của Ấn Độ tại Kashmir cùng với 300 máy bay không người lái nhắm vào 26 địa điểm của Ấn Độ.[20][21] Bên cạnh đó, Islamabad đã tuyên bố thực hiện thành công các cuộc tấn công mạng nhằm vào hàng loạt các tên miền của các trang web một số cơ quan hành chính dân sự và quân sự của New Delhi.[22] Đáp trả lại, Ấn Độ được cho là thực hiện tấn công bằng tên lửa đất đối không và máy bay không người lái vào 3 căn cứ quân sự trọng yếu của Pakistan.[23]
Tuy nhiên sau bốn ngày leo thang căng thẳng quân sự giữa Ấn Độ và Pakistan, hai quốc gia đã đồng ý ngừng bắn ngay lập tức. Quyết định này được đưa ra sau các cuộc đàm phán kéo dài giữa các quan chức quân sự cấp cao của hai bên, với vai trò trung gian của Mỹ. Ngoại trưởng Pakistan - ông Ishaq Dar và Bộ Ngoại giao Ấn Độ đã xác nhận thỏa thuận ngừng bắn, có hiệu lực từ 17h giờ Ấn Độ (UTC+05:30).[24] Thỏa thuận này được kỳ vọng sẽ giúp giảm bớt căng thẳng và ngăn ngừa nguy cơ leo thang thành xung đột toàn diện giữa hai quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân. Các cuộc đàm phán tiếp theo dự kiến sẽ diễn ra vào ngày 12/5 để thảo luận về các biện pháp duy trì hòa bình lâu dài.[25]
Trong nhiều thập kỷ, những diễn biến căng thẳng giữa Pakistan và Ấn Độ từ ngày 7 tới ngày 10/5/2025 là lần đầu tiên chứng kiến tình trạng leo thang vượt ra khỏi phạm vi của khu vực Kashmir với việc sử dụng các loại vũ khí tiến công tầm xa và sự kết hợp của các loại hình chiến tranh khác nhau, bao gồm chiến tranh mạng và thông tin.[26] Bên cạnh đó, đây cũng là lần đầu tiên vũ khí Trung Quốc là máy bay J-10 đã đối đầu với vũ khí phương Tây với đại diện là máy bay chiến đấu hiện đại Rafale của Pháp.[27] Về hậu quả, trong chiến dịch Sindoor, phía Pakistan công bố 31 người thiệt mạng và 57 người bị thương trong các cuộc không kích của Ấn Độ. Trong khi đó, Ấn Độ tuyên bố ít nhất 15 người thiệt mạng và hơn 40 người bị thương bởi pháo kích Pakistan.[28] Ngoài ra, một số khu vực của Ấn Độ đã bị mất điện, gây ảnh hưởng cuộc sống sinh hoạt của người dân.[29]
3 Triển vọng giải quyết
Liên hợp quốc cùng với một số quốc gia, bao gồm Bangladesh, Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ và Anh Quốc đã hoan nghênh lệnh ngừng bắn.[30] Trong đó, Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres cho biết tổ chức này sẵn sàng hỗ trợ các nỗ lực nhằm thúc đẩy hòa bình và ổn định trong khu vực.[31] Như vậy, bất chấp khả năng leo thang thành chiến tranh tổng lực hoặc một cuộc xung đột biên giới mới giữa hai nước tại Kashmir như một số dự báo ban đầu, có thể hiểu được tình trạng đáp trả lẫn nhau giữa Pakistan và Ấn Độ được xúc tiến tới lệnh ngừng bắn có thể được giải thích qua những nguyên nhân sau:
Thứ nhất, có thể dựa trên căn cứ lịch sử xung đột giữa hai nước. Kể từ Chiến tranh giành độc lập Bangladesh năm 1971, các cuộc chạm trán giữa Ấn Độ và Pakistan chủ yếu là các cuộc xung đột biên giới hạn chế ở vùng Kashmir – thường diễn ra với cường độ căng thẳng có sự kiềm chế, cũng như diễn ra trong thời gian ngắn.[32] Ngoài ra, sự xuất hiện của vũ khí hạt nhân cũng đã ngăn ngừa xung đột leo thang tới mức chiến tranh toàn diện giữa hai nước.[33] Tính đến năm 2025, Ấn Độ sở hữu 180 đầu đạn hạt nhân, trong khi đó Pakistan sở hữu 170 đầu đạn. Cùng với đó, hai nước cũng sở hữu năng lực tấn công hạt nhân với tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình mang đầu đạn hạt nhân.[34] Bên cạnh đó, có thể nhận định, hai nước dàn xếp ngừng bắn để đảm bảo một chiến thắng mang tính chất hình thức, tránh kéo dài gây ảnh hưởng tới kinh tế - xã hội. Cả New Delhi và Islamabad có thể tuyên bố đạt được mục tiêu của mình với một kết quả mang tính chất “danh dự”. Pakistan có thể tuyên bố rằng nước này đã không bị khuất phục bởi Ấn Độ, và ở chiều ngược lại, Ấn Độ có thể thông báo với người dân nước mình rằng đã thành công tiêu diệt các lực lượng khủng bố và dạy cho Pakistan một bài học.[35]
Thứ hai là vai trò vai trò trung gian của Mỹ. Trong lịch sử, với mối quan hệ tốt với hai nước, Washington đã từng tham gia hoà giải cho các cuộc leo thang quân sự giữa New Delhi và Islamabad. Vào năm 1999, Cựu Tổng thống Bill Clinton đã trực tiếp làm trung gian hòa giải để chấm dứt xung đột Kargil.[36] Gần đây nhất là năm 2019, Mỹ cũng đã can thiệp để giải quyết cuộc khủng hoảng Balakot giữa hai quốc gia láng giềng Nam Á - vốn bắt nguồn từ cuộc tấn công khủng bố khiến 40 nhân viên ngoại giao Ấn Độ thiệt mạng.[37] Trong cuộc khủng hoảng năm 2025, chính quyền Tổng thống Donald Trump mặc dù lúc đầy khẳng định “sẽ không can dự vào tình hình”. Tuy nhiên, trước những diễn biến leo thang vào ngày 9 - 10/5, Phó Tổng thống J.D. Vance được cho là đã gọi điện trực tiếp cho Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi trong khi Bộ trưởng Ngoại giao Marco Rubio đã liên lạc với các đầu mối ngoại giao của New Delhi và Islamabad.[38] Có thể nhận định, vai trò hoà giải của Mỹ trong cuộc khủng hoảng năm 2025 giữa hai quốc gia Nam Á liên quan tới lợi ích chiến lược của chính quyền Trump đối với Ấn Độ. Kể từ khi lên nắm nhiệm sở vào tháng 2/2025, mối quan hệ giữa Washington và New Delhi dưới thời Tổng thống Donald Trump ngày càng thắt chặt. Mặc dù Ấn Độ chịu mức thuế đối ứng 26%, nhưng quốc gia này được cho là hưởng lợi từ căng thẳng thương mại gần đây khi ghi nhận một số tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ dịch chuyển một phần dây chuyền sản xuất từ Trung Quốc và Đông Nam Á sang Ấn Độ.[39] Nhìn tổng thể, đây là nỗ lực của chính quyền Trump nhằm kiềm chế kinh tế Trung Quốc; đồng thời, củng cố Ấn Độ như một đối trọng với Bắc Kinh ở Nam Á. Chính vì thế, một cuộc xung đột leo thang thiếu sự kiềm chế có thể dẫn đến sự gián đoạn với quá trình này, tác động tiêu cực tới chiến lược của Washington.
Tính đến ngày 11/5, giao tranh đã ngừng lại và các hoạt động đời sống của người dân tại vùng Kashmir đã trở lại ổn định.[40] Mặc dù hai bên đều tuyên bố tuân thủ lệnh ngừng bắn, hiện tại chưa thể khẳng định được tính bền vững của thỏa thuận này. Tuy Bộ Ngoại giao Pakistan tuyên bố tuân thủ lệnh ngừng bắn, trên thực tế, các vụ nổ vẫn diễn ra tại thành phố Srinagar do Ấn Độ kiểm soát ở vùng Kashmir – nơi mà Ấn Độ cáo buộc Pakistan thực hiện không kích.[41] Điều này cho thấy khả năng có sự không thống nhất giữa chính quyền dân sự và lực lượng quân đội trong việc thực thi các cam kết hòa bình. Quân đội Pakistan vốn là lực lượng nắm quyền lực lớn và có ảnh hưởng đáng kể đến các quyết sách quan trọng của đất nước, đặc biệt trong các lĩnh vực đối ngoại và an ninh. Mối quan hệ giữa chính quyền dân sự và lực lượng quân sự đã cho phép quân đội Pakistan quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước như chính sách đối ngoại, an ninh, kinh tế.[42] Chính vì thế, ngay cả khi chính quyền dân sự thể hiện thiện chí ngoại giao, việc quân đội hành động độc lập có thể đe dọa tính thực chất của thỏa thuận ngừng bắn.
Bên cạnh đó, Ấn Độ đồng ý với thỏa thuận ngừng bắn nhưng nước này vẫn đang đình chỉ Hiệp ước nước sông Ấn, cũng như chưa dỡ bỏ lệnh cấm xuất nhập khẩu và thị thực đối với Pakistan.[43] Những động thái này không chỉ làm chậm tiến trình bình thường hóa quan hệ, mà còn cho thấy Ấn Độ vẫn giữ thế phòng thủ và thiếu niềm tin vào thiện chí từ phía Pakistan. Nếu các biện pháp cứng rắn không được tháo gỡ, thỏa thuận ngừng bắn sẽ khó có thể chuyển hóa thành một nền hòa bình bền vững mà chỉ tồn tại ở hình thức tạm thời, dễ đổ vỡ khi xảy ra bất kỳ biến động nào trong khu vực.
