Trong năm qua, tình hình chính trị châu Âu đã trải qua nhiều biến động và bất ổn. Xu hướng trỗi dậy mạnh mẽ của các lực lượng chính trị cực hữu, cùng với tình trạng rối ren diễn ra tại trục “Pháp - Đức” - hai quốc gia then chốt và trụ cột của Liên minh châu Âu (EU), đã gây tác động tiêu cực đến quá trình vận hành của tổ chức này.[1] Trong Chuyên mục Góc nhìn Galileo lần này, hãy cùng chúng mình tìm hiểu về diễn biến, nguyên nhân và tác động của tình hình bất ổn chính trị tại châu Âu nhé!

1 BIẾN ĐỘNG Ở CHÍNH TRƯỜNG CHÂU ÂU

Tại Pháp, vào ngày 04/12/2024, chính phủ của Thủ tướng Michel Barnier sụp đổ sau thất bại trong cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm. Sự kiện này buộc ông Barnier và nội các phải đệ đơn từ chức lên Tổng thống Pháp Emmanuel Macron sau ba tháng nắm quyền.[2] Đây có thể coi là dấu mốc đẩy nền chính trị Pháp vào vòng xoáy hỗn loạn, làm trầm trọng thêm các vấn đề về ngân sách, tiềm ẩn nguy cơ của khủng hoảng kinh tế.[3] Về phần Thủ tướng mới của nước này là Francois Bayrou, chính phủ của ông được dự báo sẽ phải đối diện với cuộc khủng hoảng chính trị lớn thứ hai trong vòng 6 tháng qua với một quốc hội treo và sự phản đối từ các đảng đối lập.[4]

Chính trường Đức thời gian qua cũng phải đương đầu với những thách thức lớn. Tháng 11/2024, liên minh ba đảng cầm quyền gồm Đảng Dân chủ Xã hội (SPD), Đảng Xanh (Greens) và Đảng Dân chủ Tự do (FPD) đã tan rã do những bất đồng không thể cứu vãn.[5] Ngày 16/12, Quốc hội Đức bỏ phiếu bất tín nhiệm Thủ tướng Olaf Scholz với 207 phiếu ủng hộ, 394 phiếu chống và 116 phiếu trắng. Kết quả này buộc Thủ tướng Đức phải yêu cầu Tổng thống giải tán quốc hội và mở cuộc bầu cử sớm vào tháng 2/2025.[6] Trong trường hợp diễn ra cuộc bầu cử sớm, Đức sẽ chứng kiến sự cạnh tranh gay gắt từ các đảng phái khác nhau.[7] Đảng Dân chủ Cơ đốc giáo (CDU) hiện đang là đảng chiếm vị trí dẫn đầu trong các cuộc thăm dò dư luận và khả năng cao ứng cử viên - ông Friedrich Merz sẽ trở thành Thủ tướng mới. Trong khi đó Đảng Xanh và Đảng Sự lựa chọn vì nước Đức lại đang gặp không ít khó khăn. Đảng Sự lựa chọn vì nước Đức (AfD) sẽ bầu lãnh đạo Đảng Alice Weidel làm ứng cử viên. [8][9]

Ngoài Đức và Pháp, các quốc gia khác ở châu Âu thời gian qua cũng chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của làn sóng cực hữu.[10] Tiêu biểu là Áo với sự kiện Đảng Tự do Áo (FPÖ) giành được số phiếu bầu lớn nhất với tỷ lệ 28.9% trong cuộc bầu cử toàn quốc ngày 29/09/2024. Tại Italy, Đảng Bảo thủ Anh em Italy (FdI) do Nữ Thủ tướng Giorgia Meloni cầm quyền đang chiếm ưu thế. Trong khi đó, tại Tây Ban Nha, Hungary và Ba Lan cũng ghi nhận sự chiếm ưu thế của các đảng cực hữu.[11] Chuyên gia chính trị Matthijs Rooduijn thuộc Đại học Amsterdam nhận định: “Xu hướng chung không thể phủ nhận là phe cực hữu đang ngày càng gia tăng vị thế”.[12]

2 NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN BẤT ỔN CHÍNH TRỊ Ở CHÂU ÂU

Về chính trị, tình trạng bất ổn chính trị tại châu Âu bắt nguồn từ sự thiếu thống nhất trong nội bộ các nước thành viên khi các chính trị gia trong chính phủ không đạt được sự đồng thuận về các quyết định quan trọng đến việc hoạch định và thực thi chính sách. Các cuộc tranh cãi chủ yếu xoay quanh việc phân bổ nguồn lực cho chính sách công, ngân sách khu vực và cải cách xã hội của các nước châu Âu, tiêu biểu là tranh cãi về tự do báo chí, quan hệ với EU và hỗ trợ Ukraine trong chính phủ Áo; mâu thuẫn nội bộ liên quan về nhà ở, cơ sở hạ tầng và chính sách nhập cư trong liên minh cầm quyền ở Đức; bất đồng trong các quyết sách chi tiêu công và cải cách xã hội của chính phủ Tổng thống Pháp Emmanuel Macron.[13][14][15][16] Ngoài ra, sự chia rẽ trong việc giải quyết các vấn đề mang tính khu vực như khủng hoảng năng lượng và lạm phát, làn sóng người nhập cư, căng thẳng địa chính trị tại Ukraine đã làm sâu sắc thêm tình trạng bất ổn tại “lục địa già.”[17] Do theo đuổi các chiến lược đề ra một cách tập trung, các quốc gia EU nhận thức được sự thiếu quyền tự quyết trong các vấn đề quan trọng, làm mất đi tính linh hoạt nhằm giải quyết khủng hoảng trên diện rộng. Hai yếu tố này đã thúc đẩy sự trỗi dậy của các phe cực hữu, tạo điều kiện cho xu hướng chia rẽ trong nội bộ EU.[18][19]

Về kinh tế, suy thoái kinh tế cũng là một trong những nhân tố gây nên tình trạng bất ổn chính trị, chủ yếu xuất phát từ tình trạng lạm phát kéo dài và khủng hoảng năng lượng. Trên thực tế, giá năng lượng vẫn ở mức cao, sức mua của các hộ gia đình bị giảm sút, chi phí sinh hoạt tăng khiến nền kinh tế EU, Eurozone và hầu hết các quốc gia thành viên đều rơi vào tình trạng suy thoái. Doanh số bán lẻ tại 20 quốc gia châu Âu tăng 0,1% trong tháng 11 so với tháng trước, thấp hơn so với kỳ vọng 0,4% và tiếp tục xu hướng giảm trong tháng thứ hai liên tiếp so với cùng kỳ năm ngoái.[20][21] Các nền kinh tế cũng đang chật vật trong vấn đề giải quyết nợ công, phục hồi và tái cấu trúc nền kinh tế hậu Covid. Việc tăng chi tiêu công để đối phó với đại dịch trong những năm trước đã để lại một mức tỷ lệ nợ công cao, gây sức ép lên các nền kinh tế châu Âu. EU ghi nhận tỷ lệ nợ công so với GDP là 81,85% vào năm 2024, cao hơn so với năm ngoái, trong khi trung bình từ năm 2000 đến năm 2023 là 76,50% GDP.[22] Chính sách tiền tệ thắt chặt khiến cho thị trường tài chính không mấy khả quan khi chi phí vay vốn tăng, ảnh hưởng đến các hoạt động sản xuất, phát triển kinh tế.[23] Sự chênh lệch kinh tế giữa các nước thành viên khiến chính sách ứng phó nội bộ giữa các quốc gia trong khu vực khác nhau, từ đó làm gia tăng bất bình đẳng nội khối.[24]

Về xã hội, do những tác động của các yếu tố chính trị và kinh tế, tâm lý xã hội tại châu Âu cũng dần thay đổi. Người dân đang lo lắng hơn về tình trạng lạm phát, giá cả nhà ở, nhu yếu phẩm và trật tự an ninh hơn là các vấn đề toàn cầu, vĩ mô như biến đổi khí hậu.[25] Đời sống của người dân ngày càng chật vật sau khủng hoảng Covid 19 và xung đột Nga - Ukraine, gây nên “suy thoái niềm tin” trong dư luận. Theo cuộc khảo sát do Trung tâm Pew thực hiện vào đầu năm 2024, tỉ lệ người dân “có quan điểm tích cực đối với EU” của một số nước thành viên như Pháp, Đức và Ba Lan đều có xu hướng giảm. Cụ thể, tỉ lệ giảm cao nhất ở Pháp và Đức với 15%, ở Ba Lan là 13% và thấp nhất là Hungary với 7%.[26][27] Người dân bắt đầu hoài nghi và cảm thấy thiếu niềm tin vào khả năng của Liên minh châu Âu, hệ quả tất yếu là chủ nghĩa dân túy ảnh hưởng mạnh mẽ, tạo điều kiện cho các đảng cực hữu, vốn là “những đảng ngoài lề trong các cuộc bầu cử” được nhân dân cử tri, đặc biệt là giới trẻ ngày càng ủng hộ.[28]

3 THÁCH THỨC ĐỐI VỚI EU TRONG TRUNG VÀ DÀI HẠN

Tình hình bất ổn chính trị đã và đang đặt ra nhiều thách thức, nguy cơ cho Liên minh châu Âu, đe dọa làm suy yếu sức mạnh nội khối, lẫn sức ảnh hưởng, sự bền vững của trung tâm quyền lực này.

Trước nhất, tình hình bất ổn chính trị tại châu Âu, đặc biệt là tại hai đầu tàu quan trọng của khối bao gồm Đức và Pháp có thể làm gián đoạn các quyết định quan trọng của khối về chính sách đối ngoại.[29] Về khía cạnh Ukraine, nội bộ EU đã xuất hiện những bất đồng về vấn đề viện trợ cho Kiev, điển hình như trong bộ tứ Visegrad (bao gồm Ba Lan, Cộng hòa Séc, Hungary, Slovakia).[30] Trong khi Ba Lan và Cộng hòa Séc đều có chung lập trường ủng hộ quân sự cho Ukraine thì giới cầm quyền ở Hungary và Slovakia lại có quan điểm hoài nghi.[31] Bên cạnh đó, EU cũng phải đối diện với thách thức từ sự kiện Tổng thống đắc cử Mỹ Donald Trump lên nắm quyền nhiệm kỳ thứ hai. Chính quyền Trump 2.0 với những chính sách không chắc chắn đối với vấn đề Nga - Ukraine sẽ càng làm gia tăng thêm sự khác biệt, bất đồng giữa các nước EU, khiến vấn đề viện trợ quân sự và phản ứng trong tương lai của châu Âu về Ukraine trở thành một sự bỏ ngỏ lớn.[32] Tiếp đó, tình trạng bất ổn chính trị ở châu Âu sẽ là điều kiện để các phe cực hữu trỗi dậy, điều này sẽ gây chia rẽ lớn trong xã hội các nước EU, gây ra làn sóng hoài nghi, thậm chí phủ nhận vai trò của khối, làm tổn hại đến tính bền vững của Liên minh châu Âu [33].

Sau cùng, bất ổn chính trị Châu Âu có khả năng tác động tới kinh tế của Eurozone. Trong tháng 12/2024, với tình trạng bất ổn chính trị tiếp diễn ở hai nền kinh tế quan trọng nhất, kinh tế Đức và Pháp là lý do chính dẫn đến sự suy yếu của hoạt động kinh tế ở Eurozone.[34] Năm 2025, tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã hạ kỳ vọng tăng trưởng kinh tế của Đức và Pháp. Cụ thể, tăng trưởng dự kiến kinh tế Đức giảm từ 1,1% xuống còn 0,7%, tăng trưởng dự kiến kinh tế Pháp cũng giảm từ 1,2% xuống còn 0,9%. Sự suy giảm kỳ vọng tăng trưởng kinh tế của hai nền kinh tế hàng đầu EU có thể tạo ra một chuỗi ảnh hưởng tiêu cực đối với Eurozone, khiến cho khu vực này gặp khó khăn trong việc duy trì đà tăng trưởng ổn định và bền vững.[35] Việc thiếu đi sự lãnh đạo ổn định ở các nền kinh tế đóng vai trò chủ chốt cũng sẽ có khả năng ảnh hưởng đến tâm lý thị trường đầu tư, dẫn đến việc tài sản trong khu vực Eurozone có khả năng sẽ tiếp tục đối mặt với mức phí bảo hiểm rủi ro cao hơn so với các châu lục khác, làm gia tăng lợi suất trái phiếu chính phủ, từ đó hạn chế khả năng vay và thanh khoản.[36] Ngoài ra, sự thiếu vắng vai trò điều phối của Đức và Pháp có thể ảnh hưởng tới các chính sách kinh tế xuyên Đại Tây Dương của EU, trong bối cảnh chính quyền mới của Tổng thống Donald Trump dự kiến sẽ thực hiện các lệnh áp thuế liên quan tới thương mại và năng lượng.[37]

Tình hình bất ổn chính trị tại châu Âu hiện nay đã và đang gây ra những tác động tiêu cực đến “lục địa già” trên nhiều phương diện, đồng thời đe dọa nghiêm trọng đến nội lực cũng như vị thế của EU trên trường quốc tế. Trong thời gian tới, vấn đề này được dự báo sẽ chưa thể được giải quyết triệt để nếu các quốc gia thành viên EU chưa đạt được sự đồng thuận trong các chính sách đối ngoại, đặc biệt là vấn đề Nga - Ukraine. Bên cạnh đó, sự không rõ ràng trong định hướng chính sách của chính quyền Trump 2.0 và sự trỗi dậy của các phe cực hữu sẽ có thể tiếp tục chi phối đáng kể đến tình hình chính trị châu Âu, đặc biệt trong trường hợp chính phủ các nước không đưa ra những quyết sách hiệu quả nhằm giải quyết khủng hoảng xã hội và đáp ứng nhu cầu của cử tri.