An ninh lương thực luôn là mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia trong bối cảnh nguồn cung thực phẩm bị tác động bởi nhiều yếu tố, bao gồm khủng hoảng, đại dịch hay biến đổi khí hậu. Ngày 03/08/2023, tại cuộc họp của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC), Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken đã nhấn mạnh: “Lương thực không bao giờ được sử dụng như một vũ khí chiến tranh” và kêu gọi sự đoàn kết quốc tế nhằm ứng phó với tình trạng mất an ninh lương thực.[1] Có thể thấy rằng ngoại giao an ninh lương thực đang là hoạt động mà nhiều nước quan tâm và thúc đẩy triển khai, trong đó có Việt Nam. Tiếp nối chuyên mục “Từ điển Galileo”, bạn đọc hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về “ngoại giao an ninh lương thực” nhé!
1 Khái niệm và nội hàm của “ngoại giao an ninh lương thực”
Thuật ngữ “ngoại giao an ninh lương thực” hay “ngoại giao vì an ninh lương thực” được hiểu là việc một quốc gia sử dụng tài nguyên lương thực để tác động đến thị trường lương thực toàn cầu và các mối quan hệ chính trị, kinh tế quốc tế ngoài thị trường thực phẩm. Đây là hành động được thực hiện trên các khía cạnh liên quan đến thương mại quốc tế, nhằm tăng hiệu quả sản xuất lương thực, đáp ứng mức tiêu thụ lương thực tối thiểu, ổn định giá lương thực và phân phối lương thực.[2] Một ví dụ điển hình cho “ngoại giao an ninh lương thực” là Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen do Liên hợp quốc và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian trong bối cảnh cuộc xung đột Nga - Ukraine làm gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu. Thỏa thuận này cho phép Ukraine xuất khẩu ngũ cốc từ các cảng ở Biển Đen, giúp giảm nguy cơ thiếu hụt lương thực, đặc biệt là tại các quốc gia ở châu Phi và Trung Đông, vốn phụ thuộc vào nguồn cung từ Ukraine.[3]
Theo Tiến sĩ Annamarie Bindenagel Šehović, Nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Ban Hòa bình và An ninh của Viện Quản trị Toàn cầu và Trung tâm Giáo dục Toàn cầu Châu Âu, tồn tại ba phương thức để xúc tiến ngoại giao nhằm giải quyết tình hình an ninh lương thực trong nước và thị trường quốc tế: (i) Ngoại giao lương thực bao gồm việc nâng cao vai trò của lương thực như một vấn đề quốc tế, đặc biệt là lĩnh vực an ninh, đồng thời tập trung vào vai trò của ngoại giao và các nỗ lực ngoại giao nhằm đưa an ninh lương thực vào chương trình nghị sự quốc tế; (ii) “Ngoại giao vì lương thực” bao gồm các nỗ lực nhằm đảm bảo khả năng tiếp cận lương thực với sự tham gia của các chủ thể nhà nước và phi nhà nước; và (iii) Vai trò của khoa học nông nghiệp trong ngoại giao an ninh lương thực, bao gồm nghiên cứu và đổi mới, qua đó thúc đẩy phát triển, sản xuất và dự trữ lương thực.[4]
Trong thực tiễn, an ninh lương thực đòi hỏi ngoại giao lương thực ở hai cấp độ là quốc gia và toàn cầu để nhận thức và ứng phó với tình trạng mất an ninh lương thực trên diện rộng.[4] Ở cấp độ quốc gia, Báo cáo về Phát triển Con người năm 1994 (Tiếng Anh: 1994 Human Development Report) nhấn mạnh trách nhiệm của chủ thể nhà nước và phi nhà nước trong việc thúc đẩy và bảo vệ quyền của con người, bao gồm cả quyền về lương thực. Ở cấp độ toàn cầu, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hợp Quốc (FAO) chịu trách nhiệm đảm bảo an ninh lương thực, tuy nhiên phụ thuộc vào nguồn tài trợ và phiếu bầu của các quốc gia thành viên để ủy quyền phân phối và hỗ trợ.[4]
2 Ý nghĩa và tác động của ngoại giao an ninh lương thực
2.1 Về khía cạnh quốc gia
Ngoại giao an ninh lương thực được xem như phương cách để đạt được mục tiêu, lợi ích địa - chiến lược ở nước ngoài, tăng cường quan hệ kinh tế, chính trị với các quốc gia khác, đặc biệt là với các nước vừa và nhỏ.[5][6] Ví dụ, Việt Nam đã viện trợ lúa gạo và hỗ trợ các quốc gia chậm phát triển ở châu Phi trong việc tự chủ nguồn về lương thực hướng tới phát triển bền vững, qua đó nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam ở châu lục này.[7]
Ngoại giao an ninh lương thực còn góp phần đảm bảo nguồn cung lương thực trong nước đặc biệt tại các quốc gia chậm phát triển, từ đó giảm thiểu các vấn đề xã hội như đói nghèo, thiếu nhân lực, v.v. đồng thời mở rộng các đối tác, thị trường thương mại tiềm năng, trao đổi công nghệ sản xuất nông nghiệp, từ đó đó góp phần quan trọng duy trì sự phát triển kinh tế.[8][9] Hình thức ngoại giao này còn đóng góp vào sự phát triển bền vững, đảm bảo tính công bằng trong tiếp cận nguồn lương thực, giảm bất bình đẳng xã hội, củng cố nỗ lực để ngăn chặn xung đột, hướng tới xã hội ổn định tạo đà cho phát triển.[10]
2.2 Về khía cạnh quốc tế
Trong nhiều thập niên qua vấn đề an ninh lương thực đã trở thành một trong số các nội dung quan trọng hàng đầu đòi hỏi sự quan tâm tâm và chung tay của các quốc gia. Bảo đảm an ninh lương thực được coi là một trong những tiền đề quan trọng trong mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (MDGs) của Liên hợp quốc, đạt được an ninh lương thực cũng được xem là một mục tiêu phát triển bền vững (SDG) trong chương trình nghị sự đến năm 2030 của tổ chức này.[2] Có thể thấy việc thúc đẩy ngoại giao an ninh lương thực cùng những cam kết về đảm bảo nguồn cung lương thực toàn cầu sẽ có đóng góp đáng kể cho nhân loại, góp phần duy trì nguồn lương thực, hiện thực hóa cam kết về phát triển bền vững, xóa đói, giảm nghèo đặc biệt ở các nước kém phát triển và trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, xung đột, thiên tai như hiện nay.[11][12]
Có thể thấy, ngoại giao an ninh lương thực không mới nhưng ngày càng trở nên quan trọng trong tình hình thế giới hiện nay. Không chỉ góp phần vào việc đảm bảo nguồn cung lương thực cho thế giới, hướng tới xóa đói, giảm nghèo cũng như sự bất bình đẳng xã hội mà đây còn là phương tiện để một số quốc gia mở rộng sức ảnh hưởng, nâng cao vị thế đồng thời đạt được các lợi ích chiến lược của mình cũng như tăng cường hợp tác với các nước khác phục vụ phát triển kinh tế.
