[Ngày này năm xưa | 24_08_2020] HÌNH ẢNH

Ngày này 29 năm trước (24/08/1991), Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Mikhail Gorbachev đã đưa ra quyết định từ chức, chấm dứt thời kỳ lãnh đạo kéo dài hơn 70 năm của Đảng Cộng sản tại Liên bang Xô viết.

Khi Gorbachev lên nắm quyền vào năm 1985, Liên Xô đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức lớn như kinh tế đình trệ, áp bức chính trị và sự thiếu minh bạch trong tổ chức. Trước tình hình đó, công cuộc cải cách mang tên “Glasnost” – “Công khai hóa” và “Perestroika” – “Cải tổ” lập tức được thúc đẩy trong các chính sách đối nội và đối ngoại của Liên Xô. Trong nước, Gorbachev ủng hộ sự tự do kinh tế theo hướng kinh tế thị trường tự do trong một số lĩnh vực nhất định. Trong chính sách đối ngoại, Gorbachev tìm cách làm tan băng Chiến tranh Lạnh trong mối quan hệ với Hoa Kỳ, thực hiện những biện pháp kiểm soát vũ khí quan trọng và bắt đầu cắt giảm sự can thiệp chính trị và quân sự của Liên Xô ở một số quốc gia như Afghanistan và Angola. (1)

Tuy nhiên, gần 6 năm từ thời điểm Gorbachev bắt đầu công cuộc cải cách, Liên Xô không những không giải quyết được những căn bệnh trầm kha mà thậm chí bước vào giai đoạn rệu rã chưa từng có. Đến năm 1990, Liên Xô phải trải qua những vấn đề kinh tế trầm trọng, đấu đá chính trị nội bộ dâng cao, trong khi người dân ngày càng cảm thấy bất ổn. Trong nội bộ Liên Xô lúc bấy giờ, Gorbachev phải đối mặt với nhiều chỉ trích mạnh mẽ, trong đó có các chính trị gia theo đường lối cứng rắn và các quan chức trong quân đội, những người cho rằng Gorbachev đang đưa Liên Xô đến bờ vực sụp đổ và đánh mất quyền lực của đất nước. Mặt khác, những nhà cải cách thậm chí còn cấp tiến hơn – đặc biệt là Boris Yeltsin, tổng thống của nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa quyền lực nhất là Nga – lại chê trách rằng Gorbachev hành động không đủ nhanh. (2)

Trong bối cảnh chính quyền Liên Xô mất dần quyền kiểm soát với liên bang, Gorbachev tiếp tục đưa ra ý tưởng ký kết một hiệp ước liên bang mới giữa lãnh đạo các nước cộng hòa trực thuộc. Điều này đã đẩy mâu thuẫn nội tại trong Liên Xô lên đỉnh điểm, đánh dấu bằng cuộc đảo chính tháng 8 -1991 với việc nhóm 12 quan chức cấp cao, dẫn đầu bởi Phó Tổng thống Gennady Yanayev chiếm quyền điều hành đất nước khi Gorbachev đang đi nghỉ ở Crimea. Gorbachev bị quản thúc và ép phải tuyên bố từ chức, nhưng đã từ chối. Ngày 19/8/1991, nhóm lãnh đạo đảo chính ra tuyên bố Gorbachev không còn khả năng điều hành đất nước. Họ sau đó nhanh chóng thành lập một Ủy ban Khẩn cấp Nhà nước rồi đưa ông Yanayev lên vị trí Tổng thống Liên Xô tạm quyền, đồng thời ban bố sắc lệnh khẩn cấp toàn quốc, giới nghiêm thủ đô Mát-xcơ-va với hy vọng kiểm soát được chính phủ.

Khi xe tăng của phe đảo chính tiến thẳng vào trung tâm Mát-xcơ-va để biểu dương sức mạnh, hàng nghìn người đã đổ xuống đường để phản đối. Tổng thống Liên bang Nga mới đắc cử hồi tháng 7/1991 Boris Yeltsin cũng tham gia biểu tình. Các cuộc biểu tình sau đó lan rộng, làm chia rẽ những lực lượng an ninh và quốc phòng trung thành. Nhiều nhóm binh sĩ thậm chí đã buông súng, tham gia vào đám đông biểu tình chống lại phe đảo chính. Sau ba ngày, tình trạng khẩn cấp trên toàn quốc được dỡ bỏ, Gorbachev được thả tự do và trở về Mát-xcơ-va vào ngày 22/8. (3)

Nỗ lực đảo chính đã vô tình phơi bày sự thiếu niềm tin vào giới lãnh đạo Liên Xô. Tuy cuộc đảo chính thất bại nhưng Đảng Cộng sản mà Gorbachev lãnh đạo đã bị giáng một đòn chí mạng. Chỉ 2 ngày khi trở về Mát-xcơ-va, Gorbachev tuyên bố từ chức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô, ủy nhiệm cho Thủ tướng Ivan Silayev thiết lập nội các mới và kêu gọi Ủy ban Trung ương Đảng giải tán sau hơn 7 thập kỷ cầm quyền. Toàn bộ tài sản của Đảng Cộng sản bị nhà nước thu hồi và các cơ quan của Đảng buộc phải dừng hoạt động.(4) Tình hình bất ổn ở Mát-xcơ-va còn góp phần tạo động lực để các thế lực thúc đẩy phong trào ly khai khỏi Liên Xô, nhất là ở vùng Baltic và các nước cộng hòa thuộc liên bang khác ở Trung Á, cùng sự tan rã của Liên bang Xô Viết chỉ 4 tháng sau đó.

Nguồn tham khảo:

1.      “Gorbachev re-elected as head of Communist Party,” History.com, 08/07/2015.

http://nghiencuuquocte.org/.../gorbachev-tai-dac-cu-tong.../

2.      “Soviet hard-liners launch coup against Gorbachev”, History.com, 24/11/2009.

https://www.history.com/.../soviet-hard-liners-launch...

3.      Thiện Minh, “Nhìn lại cuộc chính biến góp phần đẩy nhanh sự sụp đổ của Liên Xô”, Công an Nhân dân, 19/08/2020.

http://cand.com.vn/.../Cuoc-dao-chinh-that-bai-day-nhanh.../

4.      Ann Imse, “Gorbachev Resigns as Communist Leader; End of Ruling Party Seen”, AP News, 25/08/1991.

https://apnews.com/05b2328482b289961f03f9cd048257bb