[Ngày này năm xưa | 29_08_2020]

Vào ngày này 71 năm về trước (29/8/1949), tại bãi thử Semipalatinsk thuộc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Kazakhstan (nay là Kazakhstan), Liên bang Xô viết đã thử nghiệm thành công quả bom nguyên tử đầu tiên của mình với tên gọi RDS-1. Cột mốc này đã đưa Liên Xô trở thành quốc gia thứ hai sở hữu bom hạt nhân, chính thức phá vỡ thế độc quyền của Mỹ về vũ khí nguyên tử.

Sự phát triển của vũ khí hạt nhân gặp bước ngoặt lớn khi hai nhà hoá học người Đức phát hiện ra phản ứng phân hạch hạt nhân vào năm 1938. Ngay lập tức, công bố này đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học trên khắp thế giới và tính khả thi về một loại hình vũ khí huỷ diệt đã bắt đầu được đưa vào nghiên cứu. Người Mỹ đã có những bước tiến đáng kể nhất khi phát triển thành công dự án Manhattan với kết quả là hai quả bom nguyên tử được thả xuống Nhật Bản vào tháng 8 năm 1945.

Liên Xô khi nắm được thông tin về chương trình hạt nhân của người Mỹ đã bắt đầu có dự án nghiên cứu vũ khí hạt nhân của mình vào năm 1943 dưới sự điều hành của nhà khoa học Igor Vasilyevich Kurchatov. So với dự án Manhattan, chương trình phát triển vũ khí hạt nhân của Liên Xô có khởi đầu khiêm tốn với khoảng 20 nhà vật lý học và số ít nhân viên hỗ trợ. Chỉ khi vụ việc hai quả bom nguyên tử của người Mỹ thả xuống Nhật Bản đến tới tai Stalin, nhà lãnh đạo Liên Xô mới cảm thấy thực sự bị uy hiếp từ mối đe dọa phủ đầu hạt nhân từ Mỹ và Stalin đã ra lệnh tăng tốc chương trình nghiên cứu hạt nhân với thời hạn 5 năm cho quả bom nguyên tử đầu tiên.

Một điều thú vị là tại hội nghị Potsdam trong năm 1945, Tổng thống Mỹ Truman sau khi hội ý với Thủ tướng Anh Churchill đã úp mở với Nguyên soái Stalin về “một loại vũ khí mới có sức hủy diệt phi thường”. Tuy nhiên, phản ứng  của Stalin lại khiến hai vị lãnh đạo phương Tây ngạc nhiên khi ông tỏ ra không mấy quan tâm về tiết lộ của Truman. Ban đầu, cả Truman và Churchill đều cho rằng nhà lãnh đạo Liên Xô không hiểu được tầm quan trọng của vấn đề, thế nhưng trên thực tế các điệp viên của Cục tình báo Trung ương (GRU) đã cho Stalin biết được về những tiến triển của dự án Manhattan từ trước đó. Chính những điệp viên này đã góp một phần quan trọng cho dự án hạt nhân của Liên bang Xô viết, giúp quốc gia này sở hữu vũ khí hạt nhân cho riêng mình.

Trong số những “điệp viên nguyên tử” quý giá mà Liên Xô sở hữu chắc chắn phải kể đến nhà khoa học Klaus Fuchs – người trực tiếp tham gia dự án Manhattan. Fuchs đã cung cấp các bí mật hạt nhân của người Mỹ cho dự án bom hạt nhân của Liên Xô. Những đóng góp này được cho là đã giúp Kurchatov tăng tốc thử nghiệm của mình và tiết kiệm được 2 năm so với dự kiến và vượt tiến độ 1 năm so với thời hạn mà Stalin đề ra. Liên Xô đã chế tạo được phản ứng dây chuyền vào cuối năm 1946, tới mùa thu 1948, các nhà khoa học Liên Xô đã làm chủ được quy trình phản ứng này. Nhờ đó Liên Xô đã sở hữu được thiết bị hạt nhân của mình trong vài tháng sau đó và kích nổ thành công vào ngày 29 tháng 8 năm 1949.

Quan hệ giữa Liên Xô và các nước Phương Tây trong phe đồng minh đã trượt dốc ngay sau khi kết thúc chiến tranh thế giới lần thứ hai xung quanh một loạt các vấn đề về việc quy hoạch thế giới thời hậu chiến. Với ưu thế hạt nhân, phe hiếu chiến tại cả Anh và Mỹ đều ráo riết chuẩn bị các kế hoạch quân sự tấn công Liên Xô. Chỉ trong vòng 4 năm (1945-1949), đã có ít nhất 9 kế hoạch tấn công  hạt nhân phủ đầu nhằm vào quốc gia này được phát triển bởi Lầu Năm Góc. Với việc thành lập NATO và vận chuyển các vũ khí hạt nhân tới châu Âu, sự uy hiếp này ngày càng hiện rõ. Thật không dám tưởng tượng điều gì sẽ xảy đến với Liên Xô nếu quốc gia này không kịp sở hữu cho mình bom nguyên tử.

Vụ thử nghiệm tại Semipalatinsk không chỉ làm rung chuyển cả một khu vực có diện tích 18,000 km2, mà còn là một gáo nước lạnh dội xuống những cái đầu nóng tại Washington và London. Mỹ phải chấp nhận thế độc quyền hạt nhân của mình bị phá vỡ và không dám mạo hiểm một cuộc chiến hạt nhân với Liên bang Xô viết, thậm chí giới quyết sách tại Washington phải kiềm chế trong việc đe dọa sử dụng bom nguyên tử trong những cuộc can thiệp sau đó. Sau khi Liên Xô thử thành công quả bom nguyên tử đầu tiên, ngay lập tức một số quốc gia khác trên thế giới như Anh, Pháp, Trung Quốc đã tăng tốc quá trình sở hữu loại vũ khí huỷ diệt cho riêng mình. Về phần Mỹ và Liên Xô, cả hai siêu cường đã bắt tay vào một cuộc chạy đua thử nghiệm loại vũ khí mới có sức công phá gấp nhiều lần với tên gọi bom nhiệt hạch, đưa vòng xoáy lưỡng nan hạt nhân lên một tầm cao mới. Tóm lại, mặc dù quả bom hạt nhân đầu tiên của Liên Xô đã làm leo thang cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân và cả cuộc chiến tranh lạnh giữa hai siêu cường, thế nhưng nó cũng đã giúp ngăn chặn một cuộc thế chiến mới với cái kết có thể là sự cáo chung cho toàn nhân loại.

Nguồn tham khảo

https://www.atomicheritage.org/.../soviet-atomic-program...

https://vov.vn/.../my-bi-soc-khi-lien-xo-bat-ngo-thu...