[Ngày này năm xưa | 17_07_2020]

Mùa hè năm 1945, trật tự thế giới hiện đại bước đầu được định hình tại Potsdam, ngoại ô thủ đô Berlin, Đức.

Hội nghị Potsdam (hay còn gọi là Hội nghị “Terminal”) diễn ra trong vòng 16 ngày từ 17/7/1945 đến 2/8/1945, với sự tham gia của các quốc gia: Mỹ, Anh, và Liên bang Xô Viết. Tại hội nghị, các nhà lãnh đạo đã thảo luận nhiều vấn đề, trong đó nổi bật nhất là: tương lai nước Đức và Ba Lan, xác định các biên giới lãnh thổ, thành lập trật tự thế giới mới thời hậu chiến, những vấn đề về hiệp ước hòa bình, cách thức giải quyết hậu quả của chiến tranh, và chiến sự tại Nhật Bản.

Ở thời điểm diễn ra hội nghị, chính quyền Đức Quốc Xã đã đầu hàng vô điều kiện, phe Trục gần như tan rã. Về phía Đồng Minh, trong khi quân đội Liên Xô chiếm đóng một khu vực rộng lớn ở châu  u, và Mỹ vẫn sở hữu tiềm lực tương đối dồi dào do tham chiến muộn cũng như hưởng lợi từ giai đoạn đầu của cuộc chiến, thì các nguồn lực của Anh đã gần như cạn kiệt, đẩy quốc gia này xuống vị trí thứ ba trong Tam Cường. Đứng trước sự sụp đổ của kẻ thù chung, giờ đây Mỹ - Anh - Liên Xô không còn cố gắng tìm kiếm một phương án cân bằng nhằm hướng đến mục tiêu chung là đánh bại phe Phát xít như các hội nghị trước đó mà mỗi quốc gia đều quyết tâm đặt tham vọng của mình lên trên hết. Việc nước Mỹ có Tổng thống mới là Harry Truman sau khi Roosevelt đột ngột qua đời vào tháng 4/1945, cùng với việc Thủ tướng Anh Churchill thất bại trong cuộc Tổng tuyển cử cuối tháng 7/1945 và bị thay thế bởi Thủ tướng thuộc Đảng Lao động Clement Attlee ngay giữa hội nghị cũng ảnh hưởng sâu sắc đến mối quan hệ giữa các nhà lãnh đạo, theo đó càng gây khó khăn cho tiến trình đàm phán nhằm thỏa mãn các bên tham gia để tạo sự nhất trí đồng thuận.

Về phía Mỹ, Tổng thống Truman tham gia hội nghị Potsdam với ba mục đích. Thứ nhất, ngăn chặn sự phát triển của tầm ảnh hưởng ngày càng lớn mạnh của Liên Xô, giữ được ảnh hưởng của Mỹ tại châu  u. Thứ hai, Truman lo ngại trừng phạt nước Đức quá nặng nề sẽ có thể lặp lại hậu quả của Hiệp định Versailles là mở đường cho chủ nghĩa quốc xã. Thứ ba, Mỹ muốn thuyết phục Liên Xô tham chiến chống lại Nhật Bản - trong hồi ký của mình, Truman đã viết: “Có rất nhiều nguyên nhân làm tôi phải đến Potsdam, nhưng theo quan điểm của tôi, nguyên nhân cấp bách nhất là làm thế nào để nhận được ở Stalin sự xác nhận của ông ta là nước Nga sẽ tham gia vào cuộc chiến tranh với Nhật. Đó là điều mà các nhà lãnh đạo quân sự của nước ta quan tâm nhất”

Về phía Anh, tuy có sự thay đổi về đảng lãnh đạo, nhưng chính sách ngoại giao của Attlee và tân Ngoại trưởng Anh Ernest Bevin tương đối nhất quán với Thủ tướng tiền nhiệm Winston Churchill. Đầu tiên, Anh muốn bảo vệ và tạo điều kiện phục hồi các nguồn lực của mình đến mức cao nhất, trong đó hệ thống thuộc địa chiếm vị trí trung tâm. Thứ hai, là một nước tư bản công nghiệp và một đế quốc thu lợi rất lớn từ thuộc địa, nước Anh có xung đột lợi ích trực tiếp với những lý tưởng của chủ nghĩa Mác-Lênin, do vậy quốc gia này không thể cho phép Liên Xô và chủ nghĩa Cộng sản tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Thứ ba, xuyên suốt lịch sử, Anh luôn cố gắng giữ một thế cân bằng về lực giữa các quốc gia châu  u lục địa nhằm đảm bảo vị thế của mình, và chính sách này vẫn tiếp tục được thi hành khi Thủ tướng Anh bước vào bàn đàm phán Potsdam.

Về phía Liên Xô, mục tiêu chính của Stalin lúc này là mở rộng lãnh thổ cũng như tầm ảnh hưởng của Liên bang Xô Viết và chủ nghĩa Cộng sản ra toàn cầu, trong đó bao gồm việc ủng hộ các phong trào giải phóng dân tộc trên toàn thế giới; song song với phục hồi đất nước đã tiêu tốn quá nhiều sức người và của trong chiến tranh.

Ba cường quốc, với những kế hoạch riêng, khi kết thúc hội nghị đã nhất trí:

1. Thành lập một Hội đồng Bộ trưởng Ngoại giao với nhiệm vụ tiếp tục đàm phán các hiệp ước hòa bình, gồm có các quốc gia thành viên là Mỹ, Anh, Liên Xô, có thêm Trung Quốc và Pháp.

2. Một phần lãnh thổ Ba Lan sáp nhập vào Liên Xô, bù lại, một phần lãnh thổ Đức được sáp nhập vào Ba Lan. Điều này kéo theo một làn sóng di cư của những người Đức bị trục xuất khỏi khu vực này, cùng với từ các vùng trước đây bị Phát xít chiếm đóng trên thế giới.

3. Về việc chiếm đóng và kiểm soát nước Đức, theo quyết định của hội nghị Yalta, sau khi nước Đức đầu hàng đồng minh, Liên Xô sẽ chiếm đóng vùng Đông Đức, Anh chiếm vùng Tây Bắc, Mỹ chiếm đóng vùng Tây Nam và Pháp sẽ cùng được chiếm đóng một phần ở khu vực Tây Đức. Berlin, Vienna và toàn bộ nước Áo sẽ do bốn nước Liên Xô - Mỹ - Anh - Pháp chia thành các khu vực chiếm đóng. Thành lập chính quyền quân sự ở Đức, với quyền lực cao nhất thuộc về Ủy ban quản chế của các quốc gia Đồng minh, tuy nhiên khuyến khích sự tham gia của các chính đảng Cộng hòa do công dân Đức thành lập.

4. Nền kinh tế Đức được xây dựng tập trung chủ yếu vào sự phát triển của nông nghiệp và công nghiệp phi quân sự. Cả nước Đức sẽ được coi là một đơn vị kinh tế duy nhất.

5. Về vấn đề bồi thường chiến phí, Liên Xô, Mỹ, Anh, Pháp, mỗi nước đều nhận được bồi thường khấu trừ trong các tài sản tịch thu của Đức ở trong vùng chiếm đóng của mình; Liên Xô được bồi thường thêm 10% số thiết bị bị tháo dỡ trong quá trình phi quân sự hóa nằm trong vùng chiếm đóng của Anh, Mỹ. Ngoài ra Anh-Mỹ thỏa thuận trao đổi 15% số thiết bị tịch thu trong vùng chiếm đóng của mình để nhận nông sản từ Đông Đức.

6. “Tuyên bố Potsdam”, hay “Tuyên bố các điều kiện định rõ cho sự đầu hàng của Nhật Bản”, công bố ngày 26/7/1945 bởi Harry Truman, Winston Churchill và Tưởng Giới Thạch (Stalin từ chối ký Tuyên bố này với lý do Liên Xô chưa tuyên chiến với Nhật Bản) được coi là một tối hậu thư yêu cầu Nhật Bản đầu hàng vô điều kiện. Tuyên bố này được đưa ra sau khi Mỹ thử nghiệm thành công bom nguyên tử.

Theo đánh giá của các học giả sau này, dù đạt được mức độ đồng thuận nhất định, kết quả của hội nghị Potsdam tương đối ảm đạm, bởi hầu hết các vấn đề quan trọng chưa được giải quyết triệt để, mà ngược lại gây leo thang căng thẳng giữa ba quốc gia - trong đó đặc biệt là giữa Mỹ-Anh (tư bản chủ nghĩa) và Liên Xô (cộng sản chủ nghĩa), làm tiền đề cho Chiến tranh Lạnh kéo dài nhiều thập kỷ.

Nguồn tham khảo:

Foner, Eric, and John A. Garraty. 1991. "Potsdam Conference | HISTORY". History.Com. Accessed July 15.  https://www.history.com/.../world-war-ii/potsdam-conference.

"Potsdam Conference Concludes | HISTORY". 2020. History.Com. Accessed July 15. https://www.history.com/.../potsdam-conference-concludes.

Ray, Michael et al.. 2020. "Potsdam Conference | Facts, History, & Significance". Encyclopedia Britannica. Accessed July 15.  https://www.britannica.com/event/Potsdam-Conference.

"Milestones: 1937–1945 - Office Of The Historian". 2020. History.State.Gov. Accessed July 15. https://history.state.gov/milestones/1937-1945/potsdam-conf.