[Ngày này năm xưa | 21_07_2020] HÌNH ẢNH

Một ngày sau chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, Hội nghị Geneva về Đông Dương được khai mạc. Trải qua 75 ngày đêm đàm phán với 31 phiên họp cùng nhiều cuộc tiếp xúc song phương và đa phương, ngày này của 66 năm về trước, Hội nghị Geneva chính thức kết thúc cùng với đó, Hiệp định Geneva về đình chỉ chiến sự ở Việt Nam đã được ký kết (20/07/1954).

Các hiệp định về chiến sự ở Việt Nam gồm 4 nội dung chính. Thứ nhất, Đó là những điều khoản về đình chỉ chiến sự và lập lại hòa bình: ngừng bắn, tập kết, chuyển quân được hai bên thực hiện trong thời hạn 300 ngày, chuyển giao khu vực, trao trả tù binh và thường dân bị giam giữ, đổi vùng, vấn đề mồ mả quân nhân hai bên tham chiến. Thứ hai, đó là những điều khoản về duy trì và củng cố hòa bình ở Việt Nam: Lập giới tuyến quân sự tạm thời ở vĩ tuyến 17 và khu phi quân sự (Sông Bến Hải), vĩ tuyến 17 là giới tuyến quân sự tạm thời, không coi là ranh giới chính trị hay lãnh thổ, cấm tăng viện nhân viên quân sự, bộ đội, vũ khí và dụng cụ chiến tranh khác vào Việt Nam, cấm xây dựng căn cứ quân sự mới, cấm hai miền không được gia nhập liên minh quân sự nào, cấm sử dụng mỗi miền để phục vụ một chính sách quân sự nào.Thứ ba, đó là những điều khoản chính trị: vấn đề tổng tuyển cử để thống nhất đất nước, Hiệp thương hai miền vào tháng 7/1955, tổng tuyển cử tháng 7/1956, tự do chọn vùng sinh sống khi chờ đợi, không khủng bố, trả thù hay phân biệt đối xử với những người đã hợp tác với đối phương trong chiến tranh.Thứ tư, đó là những điều khoản quy định việc tổ chức thi hành Hiệp định: Ủy ban kiểm soát liên hợp, Ủy ban giám sát quốc tế trung lập.[1]

Với nhiều thăng trầm, biến cố, sự kiện lịch sử, nhiều nhận định, đánh giá khách quan về kết quả của Hiệp định  đã được đưa ra. Bài viết sẽ phân tích những thắng lợi về mặt ngoại giao và nêu lên những hạn chế của quá trình đàm phán, ký kết hiệp định, thông qua đó liên hệ một số bài học cho đàm phán ngoại giao thời kỳ tiếp theo.

Chỉ một ngày sau khi Hiệp định Geneva được ký kết, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có lời kêu gọi, mở đầu bằng một câu khẳng định: "Hội nghị Geneve đã kết thúc: Ngoại giao ta đã thắng lợi to" (22/7/1954). Thật vậy, giá trị pháp lý từ Hiệp định Geneva đã trở thành cột mốc quan trọng trong tiến trình thống nhất đất nước. Lần đầu tiên, ngoại giao Việt Nam bước vào vũ đài đàm phán đa phương với kết quả là một cam kết quốc tế. Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh trong bài viết nhân kỷ niệm 60 năm Hiệp định Geneva, “Hội nghị đánh dấu lần đầu tiên ngoại giao Việt Nam bước lên vũ đài đàm phán đa phương với sự tham gia của các cường quốc, để bàn về các vấn đề liên quan tới quyền cơ bản của chính dân tộc mình” Nhìn lại lịch lập quốc đến nay, mối quan hệ bang giao chủ yếu là qua lại song phương với Trung Quốc và một số quốc gia láng giềng. Đến Hội nghị Geneve, Đoàn đại biểu của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã tiếp xúc với đại diện của các nước Pháp, Liên Xô, Trung Quốc, Anh, Mỹ, Campuchia và Lào để thảo luận về bản đề nghị 8 điểm.

Cơ sở pháp lý quan trọng nhất mà Geneve đem lại đó là lần đầu tiên, các quyền dân tộc cơ bản của Việt Nam được các nước lớn công nhận tại một hội nghị đa phương. Pháp và các nước tham gia Hội nghị “cam kết tôn trọng chủ quyền, độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ”, “tuyệt đối không can thiệp vào công việc nội trị” của Việt Nam, Lào và Campuchia. Pháp buộc phải đình chỉ chiến sự và rút hoàn toàn quân đội khỏi lãnh thổ ba nước Đông Dương.Gần 20 năm sau, Hiệp định Paris 1973 đã khẳng định lại những cơ sở pháp lý quan trọng này: “Hoa Kỳ và các nước khác tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của nước Việt Nam như Hiệp định Geneva năm 1954 về Việt Nam đã công nhận.” [2]

Ngoài những  ý nghĩa pháp lý quan trọng nêu trên, Hội nghị Geneva cũng tạo điều kiện để ta chuẩn bị cho cuộc trường kỳ kháng chiến của nhân dân ta. Với kết quả Hội nghị, chúng ta đã có thời gian quý báu để khôi phục lại sau chiến tranh và bắt tay vào xây dựng CNXH ở miền Bắc - trở thành hậu phương lớn cho phong trào cách mạng miền Nam tiếp tục công cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, đi đến thắng lợi cuối cùng năm 1975.

Bên cạnh những thắng lợi ngoại giao được ghi nhận, nhiều ý kiến đánh giá đã cho thấy điểm hạn chế của Hội nghị. Hội nghị chưa đạt được mục tiêu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đàm phán( HCM cho rằng đàm phán chi diễn ra giữa 2 bên Đông Dương và Pháp). Lẽ ra việc đàm phán để kết thúc chiến tranh phải là công việc chủ yếu giữa các lực lượng kháng chiến ở Đông Dương với Pháp. Nhưng trật tự thế giới hai cực và cục diện chiến tranh lạnh đã chi phối kết quả việc giải quyết cuộc chiến tranh bằng một hội nghị quốc tế, với sự tham gia của nhiều cường quốc với những lợi ích khác nhau.

Ông Trần Việt Phương, Thư kí của Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng- Trưởng đoàn ngoại giao của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Geneva nhớ lại: "Trưởng đoàn ta là đồng chí Phạm Văn Đồng phải hết sức chèo chống để đạt được thắng lợi. Trong phiên họp cuối cùng của Hội nghị ngày 21/7, tất cả các trưởng đoàn đại biểu đều phát biểu ý kiến và tỏ ra hài lòng với kết quả đạt được. Người ta nhìn nhau chung quanh bàn Hội nghị. Riêng Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng chọn một hướng đứng khác tách ra hẳn nhìn về Tổ quốc Việt Nam và báo cáo với dân tộc chứ không nói với Hội nghị, báo cáo rằng đoàn đại biểu ta đã hết lòng hết sức cố gắng nhưng mới chỉ đạt được 1 nửa và cuộc chiến đấu của ta còn phải lâu dài, gian khổ".[3]  Việc xác định ranh giới quân sự tạm thời và phân chia khu vực tập kết chuyển quân ở Việt Nam không phải vĩ tuyến 13 hay 16 theo phương án đấu tranh của Việt Nam, mà là vĩ tuyến 17. Việt Nam phải bỏ lại toàn bộ vùng giải phóng khu V và nhiều vùng tự do phía Nam vĩ tuyến 17 làm vùng tập kết, chuyển quân cho Pháp. Thời hạn tổng tuyển cử để thống nhất nước Việt Nam không phải là 6 tháng như phương án của Việt Nam, mà là 2 năm và trên thực tế là nó không bao giờ xảy ra.

Tuy nhiên, các nhà sử học cũng khẳng định rằng có những điểm hạn chế mang tính khách quan, không thể đạt được đồng thuận giữa các bên, và sự đánh giá này là dựa trên hệ quả của Hội nghị mà chưa nhìn thẳng vào diễn biến đấu tranh ngoại giao tại Hội nghị.

Tóm lại, đối với Geneva, chúng ta không thể phủ nhận giá trị vô cùng quan trọng về mặt pháp lý của Hiệp định,  một cái mốc vô cùng quan trọng vì nó đã "đặt cơ sở pháp lý cho việc thống nhất nước VN" (Báo cáo chính trị Đại hội III) và "là cơ sở pháp lý quan trọng để nhân dân ta tiến lên đòi thống nhất đất nước".

Hội nghị Geneva và việc ký kết Hiệp định Geneva về đình chỉ chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam đã để lại nhiều bài học quý giá mà sau này, Hội nghị Paris đã tiếp thu để đem lại một chiến công ngoại giao hiển hách cho dân tộc. Đó là bài học đặt lợi ích quốc gia-dân tộc lên trên hết, đấu tranh ngoại giao độc lập tự chủ. Đó là bài học kết hợp giữa sức mạnh quân sự với sức mạnh chính trị, ngoại giao, giữa sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, giữa đấu tranh ngoại giao với đấu tranh dư luận. [4] Những bài học này đến ngày nay vẫn còn nguyên giá trị và là kim chỉ nan cho ngoại giao đa phương hiện đại.

Tài liệu tham khảo:

[1] Quang Đào, “65 năm Hiệp định Geneva và dấu ấn Ngoại giao Việt Nam”, Báo Thế giới và Việt Nam”, 20/07/2019

https://baoquocte.vn/65-nam-hiep-dinh-geneva-va-dau-an...

[2],[4] Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh, “ Hội nghị Geneva 1954 - Ý nghĩa và những bài học lịch sử”, Báo Thế giới và Việt Nam, 20/07/2019

https://baoquocte.vn/hoi-nghi-geneva-1954-y-nghia-va...

[3] Bộ Ngoại giao Việt Nam, “Hiệp định Geneva- Chiến thắng của đấu tranh ngoại giao kiên định”, 19/07/2020

http://www.mofahcm.gov.vn/.../nr150424095703/ns150720110130