[Ngày này năm xưa | 15_08_2020] HÌNH ẢNH

Tháng 08/1945, mặc dù đã chứng kiến sự thất bại của hai đồng minh Đức và Ý, Nhật vẫn quyết không chịu đầu hàng vô điều kiện theo yêu cầu đưa ra trong tuyên cáo Potsdam mặc cho sức ép từ phía các nước Đồng Minh ngày càng tăng lên. Hậu quả là trong vòng 3 ngày từ 6-9/8, Nhật Bản liên tiếp hứng chịu hai quả bom nguyên tử xuống hai thành phố Hiroshima và Nagasaki, gây nên nhiều thiệt hại nặng nề về người và của. Cũng trong ngày 9/8 này, quân đội Liên Xô tham chiến vào khu vực Mãn Châu mà Nhật đang chiếm đóng, phá vỡ “Điều ước trung lập Xô - Nhật” (1941), tạo nên tình thế vô cùng khó khăn cho quân đội Nhật. Đứng trước sức ép nặng nề từ các bên, 8 giờ sáng ngày 15/8, Thiên hoàng Hirohito thông báo trên đài phát thanh quốc gia rằng Nhật Bản sẵn sàng đầu hàng vô điều kiện, đánh dấu sự kết thúc của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai, và kể từ đó ngày này được coi là ngày chiến thắng phát xít Nhật (V-J Day, Victory over Japan Day).

Cho tới nay khi nhắc đến lý do khiến Nhật phải đầu hàng vô điều kiện, phần lớn mọi người cho rằng đó là do hai quả bom nguyên tử của Mỹ đã rải trên đất Nhật - sự kiện gây chấn động tới toàn thế giới thời điểm bấy giờ. Tuy nhiên khi nhìn lại lịch sử, dựa trên phân tích về thời gian và mức độ tàn phá của những trái bom mà Nhật Bản phải hứng chịu, nhiều người cho rằng đây không phải lý do chính dẫn tới sự kiện Nhật đầu hàng ngày 15/8. 

Đầu tiên về vấn đề thời gian, vụ nổ bom xuống Nagasaki ngày 9/8 xảy ra vào cuối buổi sáng cùng ngày sau khi các lãnh đạo Nhật đã tiến hành một buổi họp mật quan trọng và nhất trí đầu hàng vô điều kiện theo yêu cầu của quân Đồng Minh, nên có thể thấy Nagasaki không phải là lí do chính. Còn sự kiện ở Hiroshima (6/8) cũng khó có thể là lí do chính thay đổi quyết định của Nhật bởi vụ nổ diễn ra từ ngày 6/8, nhưng tới tận 9/8 nội các Nhật mới tiến hành họp khẩn để bàn về những vấn đề xảy ra trong 3 ngày qua. Nếu Hiroshima là lý do khiến Nhật đầu hàng thì tại sao các lãnh đạo cao cấp của Nhật lại có thể chậm trễ, phải đợi tới 3 ngày sau mới tiến hành một cuộc họp để đưa ra quyết định mang tầm quan trọng chiến lược, ảnh hưởng tới vận mệnh quốc gia như vậy.  

Thứ hai, về mức độ tàn phá của hai quả bom, trong suốt mùa hè năm 1945 Mỹ đã thúc ép Nhật đầu hàng bằng cách tàn phá các thành phố của Nhật với hàng loạt quả bom được rải xuống 68 thành phố, khiến các thành phố của Nhật bị thiệt hại nặng nề cả về người và của. Bên cạnh đó khi so sánh số lượng người chết trong các vụ rải bom mà Mỹ gây ra cho Nhật, Hiroshima đứng số 2 về số lượng người chết, đứng thứ tư về diện tích đất bị tàn phá bởi bom đạn và đứng thứ 17 về phần trăm bị tàn phá trên tổng số 68 thành phố bị rải bom lên. Vì vậy có thể nói xét trong tình cảnh lúc bấy giờ, Hiroshima và Nagasaki cũng như bao thành phố khác đều phải hứng chịu cơn mưa bom bão đạn. 

Thêm vào đó, trong một phát biểu của vị cựu bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nhật sau khi thủ đô Tokyo mới vừa hứng chịu một quả bom, ông nói: “Người dân cần phải tập làm quen với việc bị đánh bom mỗi ngày để nâng cao tinh thần đoàn kết và quyết tâm của Nhật hơn nữa.” Đây cũng đồng thời là đại diện cho quan điểm của phần lớn các lãnh đạo cấp cao của Nhật vào thời điểm này.

Vậy nếu không phải là Hiroshima và Nagasaki thì điều gì mới là lý do chính khiến Nhật đưa ra quyết định cuối cùng?

Nhiều ý kiến cho rằng việc Liên Xô đưa quân đội vào Mãn Châu, chính thức tham gia vào mặt trận Thái Bình Dương đã khiến Nhật Bản không còn đường lui và phải chấp nhận đầu hàng vô điều kiện. Bởi vào thời điểm bấy giờ Nhật đang trong tình thế vô cùng khó khăn cả về quân sự và kinh tế, đất nước đã bị tàn phá nặng nề, họ biết rằng cuộc chiến không thể kéo dài bao lâu nữa và kết cục thua cuộc là điều chẳng thể tránh khỏi. Vì vậy, ba vấn đề chính mà các nhà lãnh đạo Nhật chú tâm thời điểm này là làm thế nào để tránh khỏi việc phải chịu trách nhiệm với những tội ác chiến tranh mà họ gây ra; giữ nguyên cấu trúc chính phủ Nhật; và bảo toàn được một số thuộc địa mà Nhật đang chiếm đóng bao gồm Triều Tiên, Việt Nam, Myanmar, một số vùng đất Malaysia và Indonesia, phần lớn lãnh thổ phía Đông Trung Quốc và nhiều hòn đảo khác trên Thái Bình Dương.

Việc Liên Xô tham gia vào cuộc chiến càng đẩy Nhật tới tình thế lưỡng nan bởi giờ đây Nhật sẽ phải cùng lúc đối đầu với cả hai cường quốc, trên cả hai chiến trường chính là lãnh thổ của mình và vùng đất Mãn Châu, Trung Quốc. Đó là điều không thể đối với một đội quân đang bị tổn thất quá nặng nề và dần trở nên kiệt quệ như Nhật Bản. Hơn nữa, trước khi Liên Xô tham chiến, các lãnh đạo Nhật vẫn hy vọng có thể thuyết phục Stalin đứng ra hòa giải giữa phe Đồng Minh và Đế Quốc Nhật. Trong cuộc họp của Hội đồng chiến tranh cao cấp Đế quốc Nhật vào tháng 6/1945, các lãnh đạo Nhật đã xác định việc Liên Xô tham chiến vào mặt trận Thái Bình Dương hay không sẽ quyết định vận mệnh quốc gia của họ: “Việc duy trì quan hệ hòa bình với Liên Xô là một trong những điều kiện tiên quyết để tiếp tục cuộc chiến”. Bởi Nhật hiểu rằng khi ở vị trí trung gian, Liên Xô có thể đảm bảo những điều khoản trong hiệp ước đình chiến sẽ không quá ưu ái cho Mỹ, nhờ đó ngăn chặn phần nào tầm ảnh hưởng của Mỹ ở khu vực châu Á, điều mà cả Liên Xô và Nhật đều không mong muốn. Tuy nhiên cuối cùng Liên Xô vẫn quyết định tham chiến vào mặt trận Thái Bình Dương, chấp thuận với đề nghị của Mỹ và Anh tại hội nghị Yalta hồi tháng 2/1945. Và ngay sau đó chỉ vài giờ đồng hồ, Nhật đã phải chấp nhận đầu hàng vô điều kiện.

Lịch sử luôn là những góc nhìn đa chiều, vì vậy dù lý do chính dẫn tới quyết định đầu hàng của Nhật là gì thì chúng ta cũng không thể phủ nhận vai trò quan trọng của cả Mỹ và Liên Xô trong trận chiến chống phát xít trên mặt trận Thái Bình Dương, tạo sức ép mạnh mẽ khiến Nhật phải chấp nhận đầu hàng vô điều kiện. Phát xít Nhật đầu hàng cũng chính là sự kiện khép lại thế chiến thứ hai, cuộc chiến tranh tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại, với phần chiến thắng thuộc về phe Đồng Minh và nhân dân các nước chống phát xít trên thế giới.

Cuộc chiến kết thúc đã mang lại ý nghĩa lịch sử hết sức to lớn, tạo nên những chuyển biến căn bản của tình hình thế giới sau chiến tranh, trong đó phải kể đến sự hình thành một trật tự thế giới: hai cực Yalta (Liên Xô - Mỹ), với hai phe tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa từ đó đưa thế giới bước vào một cuộc chiến tranh đặc biệt kiểu mới trong 40 năm tiếp theo: chiến tranh lạnh. Chiến thắng phát xít cũng tạo điều kiện thuận lợi cho phong trào giải phóng dân tộc phát triển, làm sụp đổ hoàn toàn hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc, đưa hàng trăm nước thuộc địa và phụ thuộc trở thành quốc gia độc lập, trong đó phải kể đến sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào ngày 2/9/1945.

Nguồn tham khảo:

Ward Wilson, “The bomb didn’t beat Japan… Stalin did”, Foreign Policy, 30/05/2013 https://foreignpolicy.com/.../the-bomb-didnt-beat-japan.../

Jeff Kingston, “Why did Japan surrender in World War II?”, Japan Times, 06/08/2016 https://www.japantimes.co.jp/.../japan-surrender.../...

Michelle Hall, “By the Numbers: End of World War II”, CNN, 02/09/2013 https://edition.cnn.com/.../world/btn-end-of-wwii/index.html

“Japan surrenders, bringing an end to WWII”, Co-authors, 09/02/2010 https://www.history.com/this-day-in-history/japan-surrenders

Trần Thị Vinh, “Lịch sử thế giới hiện đại” (2008), Chương II: “Chiến tranh thế giới thứ hai. Quan hệ quốc tế trong chiến tranh (1939-1945).