Ngày 27/1/1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết. Đây được xem là thắng lợi của sự kết hợp giữa mặt trận quân sự, chính trị và ngoại giao, là kết quả của cuộc đấu tranh kiên cường, bất khuất của quân dân ở hai miền đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Lao động Việt Nam, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhân dịp kỷ niệm 51 năm Ngày ký kết thành công Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam (27/1/1973 - 27/1/2024), Galileo Society xin gửi đến bạn đọc góc nhìn về một sách lược “chưa từng có trong lịch sử thế giới”: Sách lược “Tuy hai mà một, tuy một mà hai”.[1]
Giải thích về nội hàm của sách lược trên, tại Hội nghị Cán bộ Ngoại giao ngày 16/3/1966, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu rõ: “Bây giờ, ngoại giao của ta vừa là một vừa là hai, vừa là hai mà là một. Ta vừa có ngoại giao của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, vừa có ngoại giao của Mặt trận Dân tộc giải phóng. Hai cái vừa là hai mà lại vừa là một, vừa là một mà lại vừa là hai. Hai khối đó phải kết hợp chặt chẽ với nhau”.[2] Như vậy, “hai mà một, một mà hai” chính là làm thế nào để ngoại giao hai miền Nam - Bắc kết hợp nhuần nhuyễn xuyên suốt quá trình đàm phán tại Hội nghị Paris (1968 - 1973), hướng tới đạt được mục tiêu chung là thống nhất đất nước.[3]
Trước hết, “hai” trong sách lược chính là chỉ hai chủ thể chính trị: Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (sau đó là Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam). Sau khi Pháp rút lui khỏi Đông Dương theo Hiệp định Genève năm 1954, nhằm thực hiện mục tiêu của mình, Mỹ đã tiến hành can thiệp vào miền Nam Việt Nam, hậu thuẫn chính quyền Sài Gòn do Ngô Đình Diệm đứng đầu. Trước tình hình đó, trên cơ sở phân tích tình hình trong và ngoài nước,[4] Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam lần thứ 15 (tháng 1/1959) chủ trương thành lập một mặt trận riêng ở miền Nam để đáp ứng yêu cầu của cách mạng miền Nam và nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân.[5] Theo đó, ngày 20/12/1960, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã ra đời tại xã Tân Lập, huyện Châu Thành (nay là huyện Tân Biên), tỉnh Tây Ninh.[6] 
Trong tiến trình đàm phán tại Hội nghị Paris (1968 - 1973), các đoàn đại biểu của ta, đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và đoàn Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã vận dụng khôn khéo sách lược ngoại giao “Tuy hai mà một, tuy một mà hai”. Giai đoạn đầu của tiến trình đàm phán, phía Mỹ đưa ra lập trường là cần có sự tham gia của phái đoàn chính quyền Sài Gòn; đồng thời yêu cầu phía Hà Nội không vi phạm khu phi quân sự (DMZ), không tiến hành pháo kích vào các thành phố lớn ở miền Nam như Sài Gòn, Huế, Đà Nẵng. Phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phản đối những đòi hỏi đó, yêu cầu Mỹ chấm dứt không điều kiện việc ném bom và đồng ý cho Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tham gia hội đàm.[8] Điều này thể hiện phía Việt Nam Dân chủ Cộng hoà luôn mong muốn đề cao vai trò của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam với tư cách là một bên độc lập và bình đẳng trong cuộc đàm phán.[9] Đến tháng 11/1968, trải qua nhiều cuộc tranh luận xoay quanh vấn đề về hình thức và thành phần tham dự, Hà Nội và Washington mới đi đến thống nhất cuộc họp bốn bên với sự tham gia của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, chính phủ Mỹ, và chính quyền Sài Gòn. ​​Trong suốt quá trình diễn ra Hội nghị, cả hai đoàn đã thể hiện tiếng nói độc lập của riêng mình, nhiều sáng kiến của đoàn Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam được đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tích cực ủng hộ.[10]. 
Bên cạnh “hai”, “một" trong sách lược khẳng định cả hai đoàn đều có một mục tiêu chung duy nhất khi tham gia đàm phán. Đó chính là mục tiêu chiến lược để Mỹ xuống thang, rút quân khỏi miền Nam Việt Nam, lập lại hòa bình và thống nhất đất nước. Đồng thời, hai đoàn cũng tranh thủ sự ủng hộ của các nước xã hội chủ nghĩa và nhân dân yêu chuộng hòa bình nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của đất nước.[11] Mặt khác, cả hai đoàn đàm phán đều được lãnh đạo bởi một trung tâm - Bộ Chính trị, trực tiếp tại chỗ là các đồng chí Lê Đức Thọ, Ủy viên Bộ Chính trị và Xuân Thủy, Bí thư Trung ương Đảng.[12] 
Dù là hai đoàn độc lập, các đề xuất mà phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đưa ra ở Hội nghị Paris đều thống nhất với nhau. Đầu tiên, lập trường bốn điểm của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và giải pháp năm điểm của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đều nêu lên những vấn đề cốt lõi như các quyền dân tộc cơ bản, việc Mỹ rút quân, quyền tự quyết của nhân dân miền Nam Việt Nam.[13] Bản đề nghị Giải pháp toàn bộ mười điểm được công bố ngày 8/5/1969 bởi Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam cũng nêu lên quan điểm tổng quát của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam về tất cả các mặt của một giải pháp cho cuộc chiến tranh. Theo đó, giải pháp này tập trung vào hai nội dung chính: (1) Mỹ chấm dứt chiến tranh và rút quân khỏi miền Nam Việt Nam không điều kiện; (2) Công việc nội bộ của miền Nam Việt Nam do nhân dân miền Nam Việt Nam tự giải quyết.[14]
Tiếp đó, trong giai đoạn 1969 - 1972, Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tiếp tục đưa ra những đề nghị nhằm cụ thể hóa Giải pháp toàn bộ mười điểm. Đó là đề nghị hòa bình chín điểm của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 26/6/1971 và đề nghị hòa bình bảy điểm của Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ngày 1/7/1971.[15] Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng đã thỏa thuận với Mỹ về “Hiệp định 20/10/1972”, từ đó đạt được mục tiêu buộc Mỹ rút quân và tôn trọng các quyền cơ bản của nhân dân Việt Nam.[16]
Ngày 27/1/1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh và lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết. Toàn bộ văn kiện Hiệp định Paris gồm 9 chương, 23 điều, 4 loại điều khoản chính. Kết quả của Hội nghị Paris đã đáp ứng được những yêu cầu chính đáng của nhân dân Việt Nam: hòa bình, thống nhất, độc lập và tự chủ. Trong đó, các điều khoản về nội bộ miền Nam đã phản ánh được sự thành công của sách lược khi nhân dân miền Nam được tổ chức tổng tuyển cử tự do, thành lập Hội đồng quốc gia hòa giải, hòa hợp dân tộc gồm ba thành phần để tổ chức tổng tuyển cử.[17]
Có thể thấy, việc vận dụng sách lược “Tuy hai mà một, tuy một mà hai” tại Hội nghị Paris đã góp phần nêu cao tính chính nghĩa của ta và tạo điều kiện thuận lợi để phía Việt Nam yêu cầu những quyền lợi cơ bản của dân tộc trong suốt quá trình đàm phán. Sách lược “Tuy hai mà một, tuy một mà hai” cho đến nay vẫn còn giữ nguyên những bài học từ lịch sử. Thứ nhất, đó là bài học về “dĩ bất biến ứng vạn biến”.[18] Tùy vào tình hình trong nước và quốc tế, Đảng có thể vận dụng linh hoạt các biện pháp tiếp cận cho phù hợp với các vấn đề chính trị quốc tế, thể hiện mong muốn công bằng, bình đẳng và hợp tác cùng có lợi dựa trên sự thượng tôn pháp luật. Thứ hai, đó còn là bài học về sự kiên định đối với đường lối độc lập, tự chủ.[19] Việc tăng cường sự độc lập và tự chủ trong chính sách nhằm đảm bảo lợi ích quốc gia - dân tộc chính đáng trong điều kiện lợi ích các dân tộc đan xen, chồng chéo. Cuối cùng, đó là bài học về đoàn kết quốc tế, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.[20] Đây chính là bài học quan trọng góp phần tạo ra sức mạnh tổng hợp to lớn, đưa Việt Nam vững bước trên con đường hội nhập quốc tế. 
Thông qua bài viết này, Galileo Society hy vọng đã giúp các độc giả có thêm góc nhìn về sách lược ngoại giao độc đáo “Tuy hai mà một, tuy một mà hai”. Có thể thấy, đây là một quyết sách phản ánh sự phối hợp chặt chẽ, thống nhất, nhịp nhàng giữa ba mặt trận chính trị, quân sự, ngoại giao trong Hội nghị Paris (1968 - 1973). Đồng thời, sách lược đã thể hiện đường lối ngoại giao thống nhất, độc lập, tự chủ, đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên trên hết của mặt trận ngoại giao Việt Nam, góp phần hoàn thành nhiệm vụ cách mạng hai miền do Đảng Lao động Việt Nam đề ra. 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Trần Thường (2023), “Sách lược khôn khéo, chưa từng có trong lịch sử khi đàm phán Hiệp định Paris”, VietNamNet, 28/01/2023. Truy cập ngày 23/01/2024, từ: https://vietnamnet.vn/sach-luoc-khon-kheo-chua-tung-co-trong-lich-su-khi-dam-phan-hiep-dinh-paris-2101871.html

[2] Hà Đăng (2023), “Sách lược ngoại giao ‘Tuy hai mà một, tuy một mà hai’”, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 25/01/2023. Truy cập ngày 22/01/2024, từ: https://dangcongsan.vn/tieu-diem/sach-luoc-ngoai-giao-tuy-hai-ma-mot-tuy-mot-ma-hai

[3] “Sự ra đời Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam – Một sáng tạo của Đảng” (2010), Xây dựng Đảng, 20/12/2010. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://xaydungdang.org.vn/ly-luan-thuc-tien/su-ra-doi-mat-tran-dan-toc-giai-phong-mien-nam-viet-nam-mot-sang-tao-cua-dang-3188

[4] “Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam thành lập” (2019), Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 14/10/2019. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://dangcongsan.vn/mat-tran-dan-toc-giai-phong-mien-nam-viet-nam-thanh-lap-539199.html

[5] “Sự ra đời Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam – Một sáng tạo của Đảng” (2010), Xây dựng Đảng, 20/12/2010. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://xaydungdang.org.vn/ly-luan-thuc-tien/su-ra-doi-mat-tran-dan-toc-giai-phong-mien-nam-viet-nam-mot-sang-tao-cua-dang-3188

[6] “Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam thành lập” (2019), Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 14/10/2019. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://dangcongsan.vn/mat-tran-dan-toc-giai-phong-mien-nam-viet-nam-thanh-lap-539199.html

[7] “Sự ra đời Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam – Một sáng tạo của Đảng” (2010), Xây dựng Đảng, 20/12/2010. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://xaydungdang.org.vn/ly-luan-thuc-tien/su-ra-doi-mat-tran-dan-toc-giai-phong-mien-nam-viet-nam-mot-sang-tao-cua-dang-3188

[8] “Quá trình đàm phán tại Paris đã trải qua những giai đoạn nào?” (2023), Báo Nhân dân, 21/01/2023. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://nhandan.vn/hoi-nghi-paris-da-dien-ra-nhu-the-nao-post735675.html

[9] Hà Đăng (2023), “Sách lược ngoại giao ‘Tuy hai mà một, tuy một mà hai’”, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 25/01/2023. Truy cập ngày 22/01/2024, từ: https://dangcongsan.vn/tieu-diem/sach-luoc-ngoai-giao-tuy-hai-ma-mot-tuy-mot-ma-hai

[10] Hà Đăng (2023), “Sách lược ngoại giao ‘Tuy hai mà một, tuy một mà hai’”, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 25/01/2023. Truy cập ngày 22/01/2024, từ: https://dangcongsan.vn/tieu-diem/sach-luoc-ngoai-giao-tuy-hai-ma-mot-tuy-mot-ma-hai

[11] Hà Đăng (2023), “Sách lược ngoại giao ‘Tuy hai mà một, tuy một mà hai’”, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 25/01/2023. Truy cập ngày 22/01/2024, từ: https://dangcongsan.vn/tieu-diem/sach-luoc-ngoai-giao-tuy-hai-ma-mot-tuy-mot-ma-hai

[12] Hà Đăng (2023), “Sách lược ngoại giao ‘Tuy hai mà một, tuy một mà hai’”, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 25/01/2023. Truy cập ngày 22/01/2024, từ: https://dangcongsan.vn/tieu-diem/sach-luoc-ngoai-giao-tuy-hai-ma-mot-tuy-mot-ma-hai

[13] Nguyễn Phúc Luân (2001), Ngoại giao Việt Nam hiện đại vì sự nghiệp giành độc lập, tự do (1945–1975), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, tr. 282.

[14] Bộ Ngoại giao (2020), Ngoại giao Việt Nam 1945–2000, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 256–258.

[15] Bộ Ngoại giao (2020), Ngoại giao Việt Nam 1945–2000, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 261–262.

[16] Bộ Ngoại giao (2020), Ngoại giao Việt Nam 1945–2000, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 275.

[17] Bộ Ngoại giao (2020), Ngoại giao Việt Nam 1945–2000, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 282–284.

[18] Vân Tâm (2021), “Những bài học lớn từ Hiệp định Paris năm 1973”, 27/01/2021. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://www.hcmcpv.org.vn/tin-tuc/nhung-bai-hoc-lon-tu-hiep-dinh-paris-nam-1973-1491874040

[19] Trần Di Vân (2021), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập, tự chủ trong đối ngoại, đoàn kết quốc tế và việc vận dụng trong tình hình hiện nay”, 06/07/2021. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/quoc-phong-an-ninh-oi-ngoai1/-/2018/823631/tu-tuong-ho-chi-minh-ve-doc-lap%2C-tu-chu-trong-doi-ngoai%2C-doan-ket-quoc-te-va-viec-van-dung-trong-tinh-hinh-hien-nay.aspx

[20] Trần Hữu Huy (2023), “Hiệp định Paris: Bài học về độc lập tự chủ và đoàn kết quốc tế”, 09/01/2023. Truy cập ngày 27/01/2024, từ: https://www.tuyengiao.vn/hiep-dinh-paris-bai-hoc-ve-doc-lap-tu-chu-va-doan-ket-quoc-te-147445