Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã kéo dài suốt ba năm mà chưa có hồi kết, gây ra tổn thất nặng nề cho cả hai quốc gia. Không còn là những trận đánh chớp nhoáng, chiến trường giờ đây là cuộc đấu sức bền, nơi mỗi bước tiến đều phải đánh đổi bằng máu và tài nguyên. Cuộc xung đột giờ đây đang ngày càng bộc lộ đặc trưng của một cuộc chiến tranh tiêu hao, khi thời gian, nguồn lực và ý chí chiến đấu trở thành các yếu tố quyết định.
Trong chuyên mục Góc nhìn Galileo, hãy cùng chúng mình tìm hiểu nội hàm, nguyên nhân và biểu hiện của chiến tranh tiêu hao trong bối cảnh cuộc chiến Nga - Ukraine, đồng thời làm rõ sự chuyển biến chiến lược của cả hai bên khi đối mặt với thực tế khốc liệt trên chiến trường nhé!
1 Nội hàm chiến tranh tiêu hao
1.1 Khái niệm chiến tranh tiêu hao
Chiến tranh tiêu hao (attrition warfare) là một chiến lược quân sự, trong đó mục tiêu chủ yếu là làm suy kiệt lực lượng đối phương bằng cách liên tục tiêu tốn tài nguyên và gây ra tổn thất trên chiến trường đến khi khả năng chiến đấu của kẻ thù sụp đổ.[1] Thuật ngữ “tiêu hao - attrition” có nguồn gốc từ tiếng Latin “attritionem”, mang ý nghĩa “cọ xát” hay “mài mòn”.[2] Thuật ngữ này hàm nghĩa về ý tưởng “nghiền nát” dần đối thủ đến mức sụp đổ về thể chất hay xói mòn về tinh thần khiến họ không thể chiến đấu được nữa.
1.2 Đặc điểm của chiến tranh tiêu hao
Về hình thức tác chiến, chiến tranh tiêu hao được triển khai một cách hệ thống với trọng tâm là gây áp lực liên tục nhằm từng bước hao mòn sức mạnh tổng thể của đối phương. Khác với các chiến lược quân sự chú trọng vào những thắng lợi quyết định ở quy mô lớn, chiến tranh tiêu hao ưu tiên việc tích lũy dần những thắng lợi cục bộ với kỳ vọng rằng tổng mức tổn thất không ngừng này sẽ vượt quá ngưỡng chịu đựng hoặc bù đắp của đối phương trong dài hạn. Phương diện tác chiến này được thiết kế dựa trên cơ sở nguyên lý “hao mòn liên tục”, trong đó ưu thế chiến lược không đến từ sự đột phá tức thời hay những đòn quyết định chớp nhoáng mà từ quá trình bào mòn sức mạnh đối phương theo thời gian. Điều này làm cho cuộc giao tranh trở nên kéo dài và tốn kém.[4]
1.3 Chiến tranh tiêu hao trong tư tưởng quân sự Phương Tây và Nga
Các nhà tư tưởng quân sự Nga cũng đánh giá thấp viễn cảnh về một cuộc chiến tranh tiêu hao dựa trên kết luận của họ từ các hoạt động quân sự của các nước phương Tây trong những thập kỷ trước. Dựa vào các bài học từ Chiến tranh Vùng Vịnh và các hoạt động quân sự sau đó của phương Tây, các nhà tư tưởng quân sự Nga tin rằng các cuộc chiến tranh trong tương lai sẽ diễn ra dưới hình thức “phi tiếp xúc” (không đối đầu trực diện kéo dài). Họ cho rằng kết quả của cuộc chiến sẽ được quyết định trong giai đoạn đầu với một chiến dịch không quân lớn bao gồm hỏa lực tầm xa chính xác và các cuộc tấn công điện tử, tiếp theo là cuộc tấn công của lục quân nếu cần thiết để khai thác thành công và loại bỏ sự kháng cự của kẻ thù.[11] Thực tiễn chiến trường cùng sự thay đổi tương quan lực lượng đã buộc Điện Kremlin phải lựa chọn chiến tranh tiêu hao trong chiến dịch quân sự tại Ukraine. Tuy nhiên, một số kết quả nghiên cứu cho thấy các nhà tư tưởng quân sự Nga vẫn tích cực tìm kiếm các hình thức và phương pháp mới để khôi phục khả năng cơ động trên các chiến trường.[12]
2 Chiến tranh tiêu hao trong cuộc chiến Nga - Ukraine
2.1 Sự thay đổi về chiến thuật và biểu hiện
Ở giai đoạn đầu của cuộc chiến, Nga triển khai chiến lược “đánh nhanh thắng nhanh” nhằm kết thúc chiến tranh trong thời gian ngắn. Trong vòng một tháng sau khi bắt đầu tiến quân, nước này đã kiểm soát gần 30% lãnh thổ Ukraine, bao gồm các vùng rộng lớn ở miền đông kéo dài từ phía nam tỉnh Kherson đến vùng phía bắc tỉnh Kharkiv, cũng như một phần lãnh thổ từ biên giới phía bắc Ukraine đến vùng ngoại ô thủ đô Kyiv.[13] Tuy nhiên, cuộc tiến công của Nga nhanh chóng chậm lại bởi các cuộc phản công của Ukraine.
Ở giai đoạn tiếp theo - giai đoạn mà tiến triển trên chiến trường tương đối hạn chế, cuộc xung đột Nga - Ukraine ngày càng mang tính chất tiêu hao. Điều này được thể hiện qua thực tiễn chiến trường, khi Ukraine và Nga đều xây dựng hệ thống chiến hào và sử dụng pháo binh với tần suất dày đặc. Trong đó, cả Nga và Ukraine đều nỗ lực tiến hành các cuộc tấn công ồ ạt vào những cứ điểm phòng thủ của đối phương, bao gồm các đợt tấn công trực diện với mục đích chiếm lĩnh địa bàn nhờ vào ưu thế quân số, thay vì dựa trên chiến thuật và phối hợp tác chiến liên binh chủng.[14] Kết quả là hai bên đều không giành được nhiều lãnh thổ, tỷ lệ thương vong liên tục tăng cao; và đều chịu thiệt hại nghiêm trọng về nhân lực và vũ khí. Ví dụ, kể từ khi chiến sự bắt đầu, Nga đã mất khoảng 50% số xe tăng chiến đấu chủ lực hiện đại T-72B3 và T-72B3M, cùng với khoảng hai phần ba số xe tăng T-80BV/U.[15] Trong khi đó, phía Ukraine cũng có những thiệt hại đáng kể về phương tiện chiến đấu bọc thép (xe tăng, xe chiến đấu bộ binh, xe thiết giáp chở quân) với 3499 xe bị phá hủy hoàn toàn, 241 xe bị hư hỏng, 410 xe bị bỏ rơi, và 601 xe bị phía Nga thu giữ.[16]
2.2 Nguyên nhân xác lập hình thái chiến tranh tiêu hao trong xung đột Nga - Ukraine
Không chỉ như vậy, phía Ukraine cũng mắc phải một số sai lầm chiến lược trong việc đánh giá tình hình bản thân và đối phương, phân bổ lực lượng và chiến thuật tác chiến. Trong cuộc phản công vào năm 2023 của Ukraine, nhờ việc nhận được một số trang thiết bị hiện đại của các nước phương Tây, chính quyền Kyiv dường như “ lạc quan” và có những đánh giá chưa chính xác về tình hình thực tế (khả năng phòng thủ và mức độ chuẩn bị) của Nga, cũng như tin rằng sẽ có thể tái hiện hiệu ứng “đòn sốc” như ở cuộc phản công mùa thu năm 2022 tại tỉnh Kharkiv. oả lực. Hệ quả là sự thiếu hiệu quả của đòn đột phá chính, khiến Ukraine không đủ để duy trì “nhịp độ” chiến dịch.[31]
Như vậy, cuộc chiến Nga - Ukraine đã xuất hiện cả hình thái của chiến tranh cơ động và chiến tranh tiêu hao. Hai bên sử dụng chiến tranh cơ động nhằm phá vỡ năng lực chiến đấu của đối phương một cách nhanh chóng, hiệu quả và sử dụng chiến tranh tiêu hao nhằm gây sức ép lên đối phương để đạt được lợi thế chiến lược quyết định.
3 Kết luận
Dù không phải là phương án ưu tiên từ đầu của cả Nga và Ukraine, hai bên đã buộc phải thích ứng với hình thái chiến tranh tiêu hao trong cuộc xung đột. Với lợi thế về hệ thống chỉ huy tập trung và nguồn lực chiến tranh dồi dào, Nga tiến hành chiến lược kéo dài nhằm gây áp lực lên đối phương. Trong khi đó, Ukraine phụ thuộc vào viện trợ quân sự từ phương Tây cùng tinh thần kháng chiến để cân bằng thế trận.
Hệ quả là một cuộc xung đột kéo dài với mức độ tiêu hao lớn về nhân lực, vật chất và tinh thần. Chiến tranh tiêu hao không chỉ cho thấy những hạn chế của chiến tranh cơ động truyền thống mà còn phản ánh sự trở lại của mô hình xung đột kéo dài, nơi khả năng chịu đựng và nguồn lực hậu cần đóng vai trò quyết định. Sự chuyển biến này minh chứng cho tính chất phức tạp và đa chiều của chiến lược quân sự trong bối cảnh hiện đại, khi các bên buộc phải điều chỉnh phương thức tác chiến dựa trên thực tế chiến trường và nguồn lực sẵn có.
