"Thông qua biểu tượng lịch sử và văn hóa này, Cổng Maroc đại diện cho hai quốc gia có nhiều điểm tương đồng về địa chính và kinh tế, đang cùng chia sẻ những mục tiêu chung trong vai trò gìn giữ hòa bình và an ninh quốc tế trên toàn thế giới. Maroc và Việt Nam đang hướng tới một tương lai tươi sáng và hợp tác đầy hứa hẹn. Tôi tin tưởng chắc chắn rằng quá khứ này là động lực cho chúng ta tiến tới một tương lai tươi sáng hơn”.[1] Đó là lời phát biểu của ngài Đại sứ Vương quốc Maroc tại Việt Nam Azzeddine Farhane về một công trình hết sức thú vị, có ý nghĩa biểu tượng về tình hữu nghị của hai dân tộc tuy xa cách về mặt địa lý song lại gắn bó mật thiết với nhau trong sự nghiệp giải phóng dân tộc. 
Trong Chuyên mục “Chào mừng Kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ” lần này, hãy cùng Galileo Society tìm hiểu về công trình đặc sắc “Cổng Maroc” tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội trong bài viết ngày hôm nay nhé. 

1. Câu chuyện của những người “Việt Nam mới” 

Trong giai đoạn 1945–1954, thực dân Pháp đã chiêu mộ tổng cộng 122.920 lính Bắc Phi vào lực lượng viễn chinh tại Đông Dương, trong đó có khoảng 60.000 binh lính người Maroc.[2] Hầu hết những binh lính châu Phi này đã tình nguyện gia nhập đội quân lê dương, với niềm tin rằng binh nghiệp sẽ giúp họ cải thiện đời sống kinh tế và địa vị xã hội của mình.[3] Tuy vậy, trong bối cảnh làn sóng giải thực dân trên thế giới dâng lên mạnh mẽ, đối mặt với điều kiện chiến đấu khắc nghiệt và tinh thần kháng chiến kiên cường của nhân dân Việt Nam, nhiều binh sĩ gốc Phi đã dần nhận ra bản chất phi nghĩa của cuộc xâm lược do người Pháp tiến hành và tìm cách đào thoát khỏi hàng ngũ quân đội viễn chinh Pháp. 
Theo hồi ký “Điện Biên Phủ – Điểm hẹn lịch sử” của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đầu năm 1949, đáp lại yêu cầu từ chính phủ Hồ Chí Minh, ông Abd el-Krim – một vị lãnh tụ cách mạng nổi tiếng của Maroc – đã ra lời kêu gọi các binh lính gốc Maghreb có mặt tại Đông Dương: “Chiến thắng của thực dân, dẫu ở đầu kia thế giới, cũng là [...] thất bại cho chính nghĩa của chúng ta. Tại bất cứ nơi nào trên thế giới, chiến thắng của tự do cũng [...] báo hiệu độc lập của chúng ta đã gần kề.”[4] Một năm sau, Đảng Cộng sản Maroc đã cử ông Mohamed Ben Aomar Lahrach (biệt danh “Anh Mã”) – một thành viên Trung Ương đảng – sang chiến đấu cùng Việt Minh, kêu gọi đồng bào đào ngũ, gia nhập hàng ngũ kháng chiến, tổ chức đời sống và giáo dục lý luận chính trị cho tù binh, hàng binh Bắc Phi.[5] Nghe theo tiếng gọi của chính nghĩa, nhiều binh lính Maroc, tiêu biểu như anh Miloud (người sau này lấy tên Việt là Hồ Chí Mạnh), đã bí mật ra vùng giải phóng theo Việt Minh chống Pháp.[6] Làn sóng đào ngũ của binh lính Maroc càng mạnh lên sau sự kiện Pháp trục xuất Vua Mohammed V của Maroc vào năm 1953.[7] 
Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, lực lượng hàng binh, tù binh Maroc và một số quốc gia châu Phi khác chưa thể hồi hương do đất nước của họ còn nằm dưới sự cai trị của Pháp. Dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng cục Chính trị thành lập Tập thể sản xuất Ba Vì, tiếp nhận hơn 300 hàng binh từ Maroc và các nước châu Phi, châu Âu khác, cùng hơn 100 người Việt Nam khai hoang, chăn nuôi bò sữa, trồng lúa, trồng mía làm đường, v.v.[8] Tại đây, nhiều người lính Maroc đã kết hôn với phụ nữ người Việt, tạo ra các gia đình Việt - Phi, được Nhà nước đảm bảo chế độ trong bối cảnh đất nước vẫn còn nhiều khó khăn.[9] Năm 1963, Tập thể sản xuất Ba Vì được đổi tên thành Nông trường Việt - Phi, trải dài qua hai xã Tản Lĩnh và Vân Hòa (Ba Vì, Hà Nội).[10] Để bày tỏ nỗi nhớ cố hương cũng như tình yêu của họ dành cho Việt Nam, với sáng kiến của Anh Mã và sự góp sức của những hàng binh quốc tịch khác, vào năm 1963, cựu binh Maroc đã xây dựng một công trình cổng độc đáo tại lối vào của hợp tác xã, mô phỏng những đặc điểm kiến trúc, điêu khắc đặc trưng của Maroc.[11] 

2. Cổng Maroc – biểu tượng của tình hữu nghị giữa các dân tộc yêu chuộng hòa bình 

Cổng Maroc là một minh chứng, biểu tượng đáng chú ý về tình đoàn kết giữa các chiến sĩ Maroc và Việt Nam, hiện nằm trên khu đất của gia đình ông Trần Văn Thành, xã Tản Lĩnh, huyện Ba Vì, Hà Nội.[12] Cổng kết hợp các vật liệu và quy trình của Việt Nam với các họa tiết và kiến trúc Maroc. Cổng Maroc cao khoảng tám mét, chia làm ba phần như đa số cổng làng Việt Nam, hai bên là hai cổng phụ, ba mái vòm được đỡ bởi bốn trụ tròn vững chãi. Cổng được xây dựng dựa trên phong cách Maroc cổ điển, có vòm cổng, cột trụ và những dải phù điêu trang trí giống với kiến trúc của các công trình Bab Almansour, Bab Marrak'ch, Bab Assouffara ở Rabat (thủ đô Maroc). Trên vòm chính, tên cổng được ghi bằng tiếng Việt, tiếng Ả Rập và tiếng Anh.[13] 
Cổng Maroc đã đứng vững với thời gian như một chứng nhân cho mối lương duyên lịch sử giữa hai dân tộc Việt Nam – Maroc, là nền tảng cho mối quan hệ tốt đẹp giữa hai nước về sau này. Năm 1961, Việt Nam chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao với Maroc sau khi nước này giành độc lập từ tay Pháp. Đến năm 1972, Chính phủ Maroc đã tiến hành cho các gia đình cựu binh Maroc hồi hương. Qua thời gian, nông trường xưa đã không còn, nhà ở, hội trường cũ bị phá dỡ, song chiếc cổng Maroc vẫn được duy trì nguyên vẹn. Năm 2009, Đại sứ quán Maroc tại Hà Nội đã tài trợ để tu sửa cổng và dựng một tấm bia ghi lại lịch sử công trình với lời kết: “Cánh cổng này đã nhiều năm chống chọi lại với sự tàn phá của thời gian, là di sản chung, biểu tượng cho tình đoàn kết giữa con người với con người.”[14] Năm 2018, công trình được trùng tu và gắn thêm dòng chữ “Cổng Ma Rốc” bằng tiếng Việt, tiếng Ả rập và tiếng Anh trên vòm cổng. Phát biểu tại lễ khánh thành, Đại sứ Maroc tại Việt Nam Azzeddine Farhane nhấn mạnh: “Công trình này đại diện cho giá trị chung của hòa bình giữa Việt Nam và Maroc. Nó truyền tải thông điệp của Hồ Chí Minh về chiến tranh và tình bạn của các dân tộc trên thế giới.”[15] 
Năm 2022, Cổng Việt Nam tại Maroc đã được khánh thành tại làng Douar Sfari, ngoại ô thành phố Kénitra, Maroc. Bà Đặng Thị Thu Hà, Đại sứ Việt Nam tại Maroc khẳng định: “Cổng Việt Nam tại Maroc cũng như Cổng Maroc tại Việt Nam là biểu tượng cho tình hữu nghị và những giá trị chung được chia sẻ giữa hai quốc gia như tình yêu hòa bình, sự hiếu khách và lòng biết ơn”.[16] Câu nói của Chủ tịch Hạ viện Maroc Habib El Maki trong cuộc hội đàm với Chủ tịch Quốc hội Việt Nam Nguyễn Thị Kim Ngân vào năm 2019 đã tóm gọn tinh thần đoàn kết mà cánh cổng Maroc đại diện: “Maroc cũng như Việt Nam hôm nay đang có “chiếc cổng” riêng, nhưng với tình bằng hữu và sự hào phóng rất “Maroc”, Maroc sẵn sàng trao cho Việt Nam chiếc chìa khóa của mình.”[17] 
Sau gần bảy thập kỷ, cổng Maroc đã trở thành một công trình có ý nghĩa biểu tượng cho mối quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam và Maroc. Chính hoàn cảnh ra đời đặc biệt và phong cách kiến trúc độc đáo mang đậm cốt cách Bắc Phi trên phong cảnh bình dị của miền quê Á Đông đã tạo ra nét đặc sắc rất riêng của công trình. Ngày nay, quan hệ Việt Nam – Maroc đã có những bước phát triển mới, là bạn, là đối tác tin cậy của nhau trên các diễn đàn quốc tế, không ngừng bồi đắp, kiến tạo một mối quan hệ sâu sắc, tốt đẹp trên mọi lĩnh vực. 
Thông qua bài viết trên, Galileo Society hy vọng các độc giả có thêm nhiều thông tin bổ ích về một địa điểm đặc biệt, ghi dấu mối quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam và Maroc. Đừng quên theo dõi fanpage Galileo Society để không bỏ lỡ bất kỳ thông tin bổ ích nào nhé!
TÀI LIỆU THAM KHẢO 
[1] Hồng Vân, “Khánh thành Cổng Marocco, biểu tượng của tình đoàn kết Việt Nam – Marocco,” VOV World, ngày 10/11/2018. Truy cập ngày 3/5/2024. https://vovworld.vn/vi-VN/van-hoa/khanh-thanh-cong-marocco-bieu-tuong-cua-tinh-d oan-ket-viet-nam-marocco-697917.vov. 
[2] Bodin, Michel, “Les Marocains dans la guerre d'Indochine (1947-1954),” Guerres mondiales et conflits contemporains 259, số 3 (2015): 57–76. 
https://doi.org/10.3917/gmcc.259.0057. 
[3] Ginio, Ruth. “African Troops in the Wars of Decolonization: Indochina, 1946–1954”. Trong The French Army and Its African Soldiers: The Years of Decolonization, 77–104. Lincoln và London: University of Nebraska Press, 2017. [4] Võ Nguyên Giáp. Điện Biên Phủ – Điểm hẹn lịch sử. Hà Nội: Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, 2000. 
[5] Quỳnh Trung, “Người Ả Rập ở Việt Nam - kỳ 2: Chuyện Anh Mã,” Tuổi Trẻ Online, ngày 24/11/2018. Truy cập ngày 3/5/2024. https://tuoitre.vn/nguoi-a-rap-o-viet-nam-ky-2-chuyen-anh-ma-20181124125759275.h tm. 
[6] Dương Đức Quảng, “Người hàng binh Ma-rốc mang họ Bác Hồ,” Trang tin điện tử Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngày 29/5/2018. Truy cập ngày 3/5/2024.
https://bqllang.gov.vn/component/content/article/99-tin-tuc/tin-tong-hop/7409-nguoi-h ang-binh-ma-roc-mang-ho-bac-ho.html. 
[7] Vietnam Times, “Morocco and Vietnam: An Exemplary Relationship For a Shared Destiny,” Vietnam Times, ngày 6/4/2022. Truy cập ngày 3/5/2024. https://vietnamtimes.org.vn/morocco-and-vietnam-an-exemplary-relationship-for-a-sh ared-destiny-41382.html?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR2iUeCjAWRW70JLfp vmpmaOq40ZZ-GuBcvWAFyeF4vwFSAeipJ7thCsOpQ_aem_Ae8WpvaSlV7szRj5G hFln9Mqn5W_fFA_0EwVlluJC6bSavJhWqTKoNnvW_xRR2Iz-nzJ-uitX3EUZp8N2 
GigaMbS#google_vignette. 
[8] [12] [14] Thành Luân, “Người giữ gìn chiếc cổng Maroc “độc nhất vô nhị”,” Tạp chí Thời Đại, ngày 7/6/2022. Truy cập ngày 3/5/2024. 
https://thoidai.com.vn/nguoi-giu-gin-chiec-cong-maroc-doc-nhat-vo-nhi-169744.html. [9] Nguyễn Phương Liên, “Việt Phi – làng hàng binh năm xưa,” Nhân Dân, ngày 20/8/2014. Truy cập ngày 3/5/2024. 
https://nhandan.vn/viet-phi-lang-hang-binh-nam-xua-post211256.html. [10] Tâm Lụa, “Làng Việt – Phi dưới chân núi Tản Viên,” Tuổi Trẻ Online, ngày 7/5/2014. Truy cập ngày 3/5/2024. 
https://tuoitre.vn/lang-viet---phi-duoi-chan-nui-tan-vien-606073.htm. [11] [13] [15] Vân Anh, “Restauration: la Porte du Maroc, un symbole fort des liens vietnamo-marocains”, Le Courrier du Vietnam, ngày 10/11/2018. Truy cập ngày 3/5/2024. 
https://lecourrier.vn/restauration-la-porte-du-maroc-un-symbole-fort-des-liens-vietna mo-marocains/534021.html. 
[16] Nguyễn Tú, “Cổng Việt Nam - công trình có tính biểu tượng trong quan hệ với Maroc”, Vietnam Plus, ngày 27/11/2022. Truy cập ngày 3/5/2024. https://www.vietnamplus.vn/cong-viet-nam-cong-trinh-co-tinh-bieu-tuong-trong-quan -he-voi-maroc-post832524.vnp#google_vignette. 
[17] Việt Đức, “Việt Nam – Maroc: Từ mối lương duyên lịch sử đến đối tác tin cậy,” Vietnam Plus, ngày 27/3/2021. Truy cập ngày 3/5/2024. https://www.vietnamplus.vn/viet-nam-maroc-tu-moi-luong-duyen-lich-su-den-doi-tac tin-cay-post701718.vnp.