Chiến tranh để lại những hậu quả nặng nề đến toàn thể nhân loại, nhưng phụ nữ thường nằm trong nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Trong lịch sử, các nghiên cứu về chiến tranh từ dưới góc nhìn giới còn hạn chế, khiến cho vai trò của phụ nữ chưa được ghi nhận đầy đủ và xứng đáng. Chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh (WPS) ra đời đóng vai trò như một khuôn khổ quan trọng nhằm định hướng các nỗ lực bảo vệ phụ nữ cũng như thúc đẩy sự tham gia của họ vào quá trình xây dựng hòa bình cũng như quá trình tái thiết sau này. Nhân dịp Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3, Galileo Society trân trọng giới thiệu đến quý bạn đọc về Chương trình nghị sự WPS - một sáng kiến mang tính đột phá nhằm thay đổi cách thế giới nhìn nhận và đánh giá vai trò của phụ nữ trong các vấn đề an ninh và hòa bình quốc tế.
1 Lịch sử hình thành
Mối liên hệ giữa phụ nữ, hòa bình và an ninh gắn với vị trí, vai trò của phụ nữ không chỉ trong và ngay sau một cuộc chiến tranh, xung đột, mà còn trong các vấn đề vĩ mô và dài hạn, như bất bình đẳng, bất công bằng kinh tế, xã hội, văn hóa và chính trị vốn chứa đựng nguy cơ trở thành ngòi nổ của chiến tranh, xung đột nếu không được xử lý thỏa đáng.[1] Vì vậy, sự tham gia của phụ nữ vào tiến trình xây dựng hòa bình là vô cùng thiết yếu, đặt ra yêu cầu thực tiễn về tăng cường vai trò của phụ nữ trong các thiết chế an ninh quốc tế, khu vực và quốc gia.
Nhận thức được điều đó, các phong trào đấu tranh vì quyền phụ nữ đã đẩy mạnh vận động, kêu gọi chính phủ và các cơ quan liên chính phủ thực thi những cải cách mang tính đột phá. Những nỗ lực này đạt được cột mốc quan trọng khi Nghị quyết đầu tiên về Phụ nữ, hòa bình và an ninh - Nghị quyết 1325 (SCR 1325) đã được Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc nhất trí thông qua vào ngày 31/10/2000.[2]
Nghị quyết này đánh dấu lần đầu tiên Hội đồng Bảo an đề cập đến tác động của xung đột vũ trang đối với phụ nữ trên nhiều góc độ; công nhận những đóng góp của phụ nữ trong ngăn ngừa xung đột, gìn giữ hòa bình, giải quyết xung đột và xây dựng hòa bình - vốn thường bị đánh giá thấp và chưa được đánh giá đầy đủ. Nghị quyết cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo phụ nữ tham gia một cách bình đẳng và đầy đủ với vai trò chủ động trong các vấn đề hòa bình và an ninh.[3]
Kể từ khi nghị quyết này ra đời, Hội đồng Bảo an đã thông qua 9 nghị quyết khác liên quan đến chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh.[4] Những nghị quyết này tập trung vào việc ngăn chặn bạo lực tình dục trong xung đột, tăng cường trách nhiệm giải trình đối với các hành vi vi phạm, thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong tiến trình hòa bình và lồng ghép yếu tố giới vào hoạt động gìn giữ hòa bình. Chúng cũng kêu gọi các quốc gia thành viên thực hiện các biện pháp cụ thể để bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và bảo đảm rằng họ được tham gia đầy đủ trong các nỗ lực gìn giữ hòa bình và tái thiết sau xung đột.[5]
2 Nội hàm
Dù được triển khai dưới nhiều hình thức, qua các văn bản chính sách khác nhau, tuy nhiên Chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh được hình thành trên nền tảng các tiếp cận xung đột từ góc độ giới. Trong đó, nội hàm của chương trình nghị sự này được khái quát rõ nhất trong Nghị quyết 1325 của Hội đồng Bảo an, với bốn trụ cột chính, gồm: Thứ nhất, Sự tham gia (Participation) là thực hiện thúc đẩy bình đẳng giới và bảo đảm phụ nữ được tham gia một cách đầy đủ và bình đẳng trong quá trình ra quyết định, bao gồm các tiến trình ngăn ngừa và giải quyết xung đột, gìn giữ và kiến tạo hòa bình, tiến trình bầu cử ở cấp quốc gia, khu vực và quốc tế; Thứ hai, Ngăn ngừa (Prevention) là lồng ghép quan điểm giới và sự tham gia của phụ nữ trong ngăn chặn xung đột và giải quyết nguồn gốc của xung đột; Thứ ba, Bảo vệ (Protection) là thúc đẩy quyền của phụ nữ và trẻ em gái, bảo vệ họ khỏi mọi hình thức bạo lực tình dục và bạo lực giới; Thứ tư, Cứu trợ và phục hồi (Relief and recovery) là đáp ứng những nhu cầu cụ thể của phụ nữ và trẻ em gái (dịch vụ y tế và chăm sóc sang chấn tâm lý), tăng cường vai trò của phụ nữ trong công tác cứu trợ và phục hồi trong và sau xung đột.[6]
Bốn trụ cột nói trên không chỉ phản ánh vai trò của phụ nữ qua từng giai đoạn từ phòng ngừa, tham gia đến bảo vệ và phục hồi sau xung đột, mà còn cho thấy tầm quan trọng của phụ nữ trong việc duy trì và củng cố cấu trúc xã hội. Từ đây, có thể khẳng định ý nghĩa của Chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh không chỉ là nâng cao vai trò của phụ nữ mà còn đề cao cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, nhấn mạnh yếu tố nhân đạo trong giải quyết xung đột. Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng, thúc đẩy việc xây dựng lòng tin, các cấu trúc xã hội, tạo môi trường hòa bình bền vững và ổn định.
3 Sự tham gia của Việt Nam vào chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh
Trên bình diện quốc tế, Việt Nam luôn là tiếng nói mạnh mẽ ủng hộ chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh. Việt Nam đã dẫn đầu việc đề xuất Nghị quyết 1889 của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc năm 2009, nhấn mạnh vai trò của phụ nữ trong xây dựng hòa bình sau xung đột.[7] Trong nhiệm kỳ là thành viên không thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (2020-2021), Việt Nam đã tổ chức hội nghị quốc tế với chủ đề “Nâng cao vai trò của phụ nữ trong xây dựng và củng cố hòa bình: Từ cam kết đến kết quả”, đồng thời thông qua Cam kết hành động Hà Nội với sự đồng tài trợ của 75 quốc gia thành viên Liên hợp quốc. Gần đây, vị thế của Việt Nam càng được khẳng định với việc trúng cử vào Hội đồng chấp hành của UN Women nhiệm kỳ 2025-2027.[8]
Tại Việt Nam, việc triển khai Chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh được tích hợp chặt chẽ trong hệ thống chính sách và các sáng kiến phát triển quốc gia. Ngày 8/8/2024, trên cơ sở bốn trụ cột được đề cập trong Nghị quyết 1325, Việt Nam công bố Chương trình hành động quốc gia vì phụ nữ, hòa bình và an ninh. Đây là cột mốc đánh dấu bước tiến mạnh mẽ của đất nước trong các cam kết thúc đẩy bình đẳng giới.
Hơn hai thập kỷ kể từ khi Chương trình nghị sự về Phụ nữ, hòa bình và an ninh ra đời, những tiến bộ đáng kể đã được ghi nhận, nhận thức về những mối hiểm nguy và quyền của người phụ nữ được nâng cao đối với các vấn đề an ninh toàn cầu. Sự tham gia tích cực và có ý nghĩa đó của phụ nữ không chỉ góp phần tạo bình đẳng giới mà còn là chiến lược hiệu quả nhằm giải quyết các xung đột và xây dựng nền hòa bình bền vững. Dẫu vậy, hành trình để các quốc gia thực hiện đầy đủ các nguyên tắc của WPS vẫn rất dài và đòi hỏi sự hợp tác tích cực đến từ các chủ thể toàn cầu.
