Ngày 20/1 vừa qua, ông Donald Trump đã chính thức nhậm chức Tổng thống Mỹ
trong nhiệm kỳ lần thứ hai của mình. Liệu Tổng thống Trump có tiếp tục theo đuổi
“Nước Mỹ trên hết” như ở nhiệm kỳ đầu, hay sẽ tạo ra những thay đổi chính sách
quan trọng trong bối cảnh chính trị quốc tế có nhiều biến động? Trong Chuyên mục
Góc nhìn Galileo lần này, hãy cùng chúng mình dự đoán những chuyển biến mới trong
chính sách đối ngoại của Mỹ dưới thời Trump 2.0 và rút ra hàm ý cho Việt Nam nhé!
1 Những di sản đối ngoại của thời kì Trump 1.0
Chính sách đối ngoại của Mỹ dưới nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Donald Trump
được thể hiện qua Chiến lược An ninh Quốc gia Mỹ năm 2017. Bốn trụ cột quan trọng
của chính sách đối ngoại này là: (i) bảo vệ người dân Mỹ, nước Mỹ và lối sống Mỹ
khỏi các mối đe dọa từ bên ngoài; (ii) thúc đẩy sự thịnh vượng của nước Mỹ; (iii) bảo
vệ hòa bình thông qua sức mạnh; (iv) gia tăng ảnh hưởng của Mỹ.[1] Bốn trụ cột trên
cho thấy lợi ích quốc gia của Mỹ được định vị như thế nào và cách thức bảo vệ lợi ích
quốc gia của Mỹ từ cách tiếp cận của Trump.
Chính sách “Nước Mỹ trên hết” dưới thời Tổng thống Donald Trump được nhắc tới
lần đầu trong giai đoạn tranh cử nhiệm kỳ đầu của ông.[2] Trong diễn văn nhậm chức
nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump tuyên bố cách tiếp cận "Nước Mỹ trên hết" đối
với chính sách đối ngoại và thương mại, tập trung vào giảm thâm hụt thương mại của
Mỹ và tính toán lại chia sẻ gánh nặng tài chính cho các đồng minh. Ngoài ra, ông
Trump nhấn mạnh rằng “tất cả các quốc gia đều có quyền được đặt lợi ích của mình
lên hàng đầu”[3] và tuyên bố rằng những quyết định của ông sẽ cân nhắc đến “lợi ích
của người Mỹ và an ninh của nước Mỹ” và “nghĩa vụ đầu tiên của chính quyền chúng
ta đối với nhân dân và công dân là phục vụ nhu cầu của họ, đảm bảo an toàn của họ,
duy trì các quyền của họ và bảo vệ những giá trị của họ”.[4]
Nổi bật nhất trong nhiệm kỳ đầu tiên của Donald Trump là nỗ lực cạnh tranh chiến
lược với Trung Quốc. Với mục đích nhằm đưa “nước Mỹ vĩ đại trở lại”, Trump đã
chấn hưng ngành công nghiệp nội địa, giảm thâm hụt thương mại và đặc biệt là làm
suy yếu đối thủ cạnh tranh chiến lược là Trung Quốc. Tổng thống Trump đã mở đầu
một cuộc chiến tranh thương mại với nước này[5] bằng cách nhấn mạnh vào thâm hụt
thương mại khổng lồ của Mỹ với Trung Quốc, đồng thời cáo buộc Trung Quốc vi
phạm sở hữu trí tuệ.[6] Tổng thống Donald Trump đã tăng cường bảo hộ, hạn chế
nguồn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Trung Quốc trong các lĩnh vực nhạy cảm,
hạn chế nguồn vốn của Mỹ đầu tư vào các doanh nghiệp Trung Quốc, khuyến khích
doanh nghiệp Mỹ rút vốn khỏi Trung Quốc để đầu tư về Mỹ. Ngoài ra, Mỹ còn tăng
cường kiểm soát việc Trung Quốc mua lại doanh nghiệp công nghệ mũi nhọn của Mỹ,
hạn chế doanh nghiệp Mỹ chuyển giao công nghệ cho Trung Quốc, vận động đồng
minh và đối tác không sử dụng sản phẩm công nghệ của Trung Quốc.[7]
Ngoài ra, Tổng thống Trump cho rằng các thể chế quốc tế là một gánh nặng đối với lợi
ích của nước Mỹ. Trump đã quyết định rút Mỹ ra một loạt các tổ chức quốc tế như Hội
đồng Nhân quyền Liên hợp quốc, Tổ chức UNESCO, Hiệp định Đối tác xuyên Thái
Bình Dương TPP, Tổ chức Y tế Thế giới WHO, Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF,... Ngoài ra,
trong nhiệm kỳ đầu tiên, Trump cũng đã rút nước Mỹ khỏi Hiệp định Paris về Biến
đổi khí hậu.[8] Bên cạnh đó, ông yêu cầu các đồng minh trong khối NATO và châu Á
chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn để duy trì liên minh và ngăn chặn các đối thủ cạnh
tranh trực tiếp như Trung Quốc và Nga.[9]
2 Dự báo ảnh hưởng của Trump 2.0 đối với từng khu vực/quốc gia
Trong phiên điều trần phê chuẩn trước Thượng viện Mỹ ngày 15/1 vừa qua, tân Ngoại
trưởng Marco Rubio đã nhấn mạnh ưu tiên số một trong mục tiêu tổng thể chính sách
đối ngoại của Mỹ là lợi ích quốc gia cốt lõi của Mỹ; mọi quyết định trong lĩnh vực đối
ngoại đều phải làm cho Mỹ trở nên an toàn hơn, mạnh hơn, và thịnh vượng hơn –
không thể tái thiết một trật tự thế giới tự do nếu không có một nước Mỹ tự tin theo
đuổi lợi ích của mình trên hết.
Với khu vực Tây Bán cầu, chính quyền Tổng thống Trump khẳng định sẽ khôi phục
ảnh hưởng của Mỹ tại khu vực Mỹ Latinh, “địa bàn” mà Trump cho rằng Mỹ đã
không dành sự quan tâm cần thiết và đang bị Trung Quốc và Nga tranh giành ảnh
hưởng.[10][11] Theo đó, Mỹ sẽ có xu hướng thúc đẩy quan hệ với Mexico và Panama
theo hướng có lợi hơn cho Mỹ, đồng thời củng cố quan hệ hợp tác với Ecuador và
Paraguay thông qua việc cung cấp thêm lợi ích và viện trợ. Ngoài ra, Tổng thống
Trump gần đây đã đưa ra lời hứa đổi tên Vịnh Mexico thành “Vịnh Hoa Kỳ”, tuyên bố
tham vọng giành lại kênh đào Panama cùng với việc biến Canada thành bang thứ 51
của Mỹ, và mua lại Greenland của Đan Mạch,... thể hiện và khẳng định chiến lược của
Washington trong tái áp đặt ảnh hưởng ở vùng Tây Bán cầu. Việc Trump đề cử Ngoại
trưởng có chuyên môn sâu về Mỹ Latinh, cùng với một đặc phái viên cho Mỹ Latinh
và 10 vị trí đại sứ khu vực, đã phần nào cho thấy nỗ lực đẩy mạnh thể chế hóa sự tập
trung vào biên giới phía nam và khu vực Mỹ - Latinh trong an ninh quốc gia của Mỹ.
Tờ Foreign Policy nhận định, chính sách phòng thủ bán cầu đã ăn sâu vào lịch sử và
chiến lược của Mỹ, và việc khôi phục lại truyền thống đó có thể là một trong những di
sản lâu dài của Trump.[12]
Với khu vực châu Âu, Mỹ đặc biệt xem trọng quan hệ đồng minh với NATO, song
cũng kêu gọi NATO phải gia tăng sức mạnh quân sự của mình và khắc phục vai trò
của Mỹ như nước “viện trợ quốc phòng chính” cho NATO. Có thể thấy, Mỹ muốn một
NATO tự lực hơn khỏi sự phụ thuộc vào viện trợ của Mỹ. Trước đó, khi đối mặt với
các chỉ trích của Trump, Cựu Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg từng khẳng định
ông tin rằng Mỹ sẽ tiếp tục là một đồng minh lớn của Brussels vì điều này có lợi cho
Washington.[13] Bên cạnh đó, NATO cũng đang chủ động đề xuất tổ chức các chương
trình nghị sự để thảo luận về tăng chi tiêu quốc phòng - điều mà Tổng thống Trump
yêu cầu. Việc Tổng thư ký hiện thời của NATO Mark Rutte vốn có mối quan hệ tốt
đẹp với Trump được dự đoán cũng sẽ đóng vai trò quan trọng để xoa dịu quan hệ giữa
hai đồng minh thân cận này trong thời gian tới.[14] Với xung đột Nga - Ukraine, tân
Ngoại trưởng Marco Rubio nhấn mạnh sự cần thiết phải chấm dứt chiến sự thông qua
đàm phán và nhượng bộ từ cả hai phía. Một mặt, Mỹ sẽ tiếp tục hỗ trợ để Ukraine
đứng vững trước Nga, tạo ra đòn bẩy mạnh để đi vào đàm phán; mặt khác, Mỹ không
thể ủng hộ Ukraine mà không có mục tiêu cuối cùng rõ ràng, cần đối mặt với thực tế
rằng Kiev khó có thể khôi phục biên giới trước tháng 2/2022.[15] Trong chiến dịch
tranh cử tổng thống, ông Trump nhiều lần tuyên bố sẽ nhanh chóng chấm dứt xung đột
ở Ukraine và bày tỏ sẵn sàng gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin để tìm kiếm một
giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột này.[16]
Với khu vực Trung Đông, Chính quyền Trump khẳng định sẽ trở thành chính quyền
ủng hộ Israel mạnh mẽ nhất từ trước đến nay. Tân Ngoại trưởng Rubio nhận định rằng
những diễn biến chính trị gần đây của khu vực cũng đã mở ra những khả năng mới
mang tính đột phá để giải quyết tình hình bất ổn của khu vực này kể từ tháng 10/2023,
đặc biệt là sau sự sụp đổ của chính quyền Assad tại Syria và việc ký kết thỏa thuận
ngừng bắn Israel - Hamas.[17] Về vấn đề Iran, Ngoại trưởng Rubio cho rằng Iran
đang ở thời điểm suy yếu; nội bộ Iran đang đứng trước hai lựa chọn: một là chấp nhận
nhượng bộ, hai là phát triển trở thành cường quốc hạt nhân. Vì vậy, Mỹ đồng thời vừa
cảnh giác để không cho Iran đủ nguồn lực để trở thành cường quốc khu vực, vừa linh
hoạt với những đề xuất đàm phán trong quan hệ hai bên.[18] Có thể nói, Trump có xu
hướng giảm can thiệp, rút lui dần ở Trung Đông nhưng vẫn sẵn sàng tiến hành một số
hành động quân sự nếu căng thẳng leo thang hoặc chủ thể nào đó trong khu vực có
động thái gây ra xung đột.[19]
Tổng thống Trump được dự đoán sẽ tiếp tục sử dụng các hình thức ngoại giao cá nhân
với các đồng minh, đối tác Trung Đông như Ả Rập Xê-út, Các tiểu Vương quốc Ả rập
Thống nhất (UAE), Ai Cập, Israel, Thổ Nhĩ Kỳ nhằm duy trì sự hiện diện quân sự Mỹ,
đảm bảo các lợi ích kinh tế và năng lượng của Mỹ ở khu vực này. Bên cạnh đó, cuộc
cạnh tranh Mỹ - Trung trong khu vực Trung Đông được dự báo sẽ ngày càng leo
thang, dẫn tới những phản ứng tập hợp lực lượng, lôi kéo các quốc gia vào các liên
minh, phe đối đầu của Trump. Các quốc gia Trung Đông được dự đoán sẽ phản ứng
theo 2 hướng: (i) Cân nhắc các hành động của mình dựa theo phản ứng thực tế của
Trump thay vì lời nói của ông; (ii) Tự chủ hơn về cách đối phó và giải quyết các vấn
đề an ninh - chính trị trong khu vực, nhờ kinh nghiệm trong những năm gần đây và
dưới thời kỳ Trump 1.0.[20]
Với khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Trung Quốc được xem là ưu tiên hàng
đầu trong chính sách đối ngoại của Mỹ, thể hiện qua những bài phát biểu của Trump
và nội các, đặc biệt là của Ngoại trưởng Marco Rubio. Từ quan điểm của Mỹ, quan hệ
Mỹ - Trung sẽ là mối quan hệ quyết định thế kỷ 21 mà Trung Quốc tích cực tận dụng
mọi cơ hội trên mọi lĩnh vực, ở mọi địa bàn để hạ bệ Mỹ với tư cách siêu cường dẫn
đầu. Vì vậy, việc cạnh tranh với Trung Quốc là sống còn nếu như Mỹ không muốn
phụ thuộc vào Trung Quốc trong tiếp cận hàng hóa dịch vụ. Đặc biệt trong lĩnh vực
thương mại, những hành động cứng rắn khi vừa nhậm chức của Trump như áp đặt
lệnh trừng phạt thuế quan lên hàng hoá của Trung Quốc đã khẳng định động thái mạnh
mẽ của Mỹ trước lo sợ về những hành vi gian lận thương mại của Trung Quốc.[21]
Tuy nhiên, giới quan sát nhận định sẽ có nhiều sự tiến triển, ít nhất là trong ngắn hạn,
trong quan hệ thương mại Mỹ - Trung, khi hai bên đều có sự dịu lại và để ngỏ khả
năng đàm phán với nhau.
Cũng trong phiên điều trần trước Thượng viện, Ngoại trưởng Rubio cho rằng Trung
Quốc muốn thiết lập vị thế ưu việt tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương
nhưng nhiều quốc gia không muốn bị lệ thuộc vào tầm ảnh hưởng đó như Nhật Bản,
Hàn Quốc và một số nước khác như Việt Nam. Từ đó, cốt lõi chiến lược Mỹ tại khu
vực phải bao gồm hai mặt: (1) Cân bằng địa chính trị thích hợp để tránh các xung đột
gây mất ổn định; (2) Không phụ thuộc vào các nước bên ngoài. Chính vì vậy, Mỹ
nhiều khả năng sẽ tiếp tục củng cố năng lực quốc phòng với các đồng minh trong khu
vực như Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc, hay Philippines. Về vấn đề Đài Loan, Mỹ chủ
trương ủng hộ Đạo luật Quan hệ Đài Loan và Sáu đảm bảo (Six Assurances), đặc biệt
thúc đẩy học thuyết Chiến lược Nhím để bảo vệ Đài Loan trong trường hợp xung đột
nổ ra. Đánh giá về Đông Nam Á, Ngoại trưởng Rubio nhận định các nước ASEAN sẽ
khó có thể tìm tiếng nói chung về vai trò của Trung Quốc do quan điểm khác biệt;
song, các quốc gia này đều muốn Mỹ như một đối trọng với Trung Quốc và chính Mỹ
cũng nhận được lợi ích khi tham gia vào khu vực. Chính vì vậy, Ngoại trưởng Rubio
cho rằng “sẽ là sai lầm” nếu ép ASEAN chọn phe trong cạnh tranh giữa hai cường
quốc, và vì vậy nên thúc đẩy bằng quan hệ đôi bên cùng có lợi với các nước trong
ASEAN.[22]
Với các vấn đề đa phương, ngay sau khi nhậm chức, Trump đã nhanh chóng ban hành
một loạt sắc lệnh để hạn chế nhập cư, rút khỏi Hiệp định Paris, hay tuyên bố sẽ rút
khỏi WTO. “Đây giống như một chiến dịch gây ‘sốc và kinh hoàng’ bằng sắc lệnh
hành pháp,” Matthew Dallek, Đại học George Washington, nhận xét. “Sự ‘sốc và kinh
hoàng” này nhằm gửi một thông điệp rằng Trump sẽ thực hiện mạnh mẽ các lời hứa
trong chiến dịch tranh cử. Mỹ cũng đồng thời rút khỏi WHO, cho rằng tổ chức chịu
ảnh hưởng chính trị từ các quốc gia thành viên và Mỹ phải đóng góp khoản tiền một
cách bất công và không hợp lý. Trump cũng hủy bỏ các sắc lệnh hành pháp thời
Biden, bao gồm việc rút tên Cuba khỏi danh sách các quốc gia tài trợ khủng bố, và áp
đặt các biện pháp trừng phạt đối với những người định cư Do Thái ở Bờ Tây. Có thể
thấy, cũng giống như ở nhiệm kỳ thứ nhất, Trump ưu tiên triển khai những chính sách
đơn phương, mang đậm dấu ấn của cá nhân mình.[23][24]
3 Hàm ý cho Việt Nam
Về dự báo tình hình thế giới, Đại hội XIII của Đảng nhận định, hòa bình, hợp tác và
phát triển vẫn là xu thế lớn, song đang đứng trước nhiều trở ngại, khó khăn; cạnh
tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột cục bộ tiếp tục diễn ra dưới nhiều hình
thức phức tạp. Cục diện thế giới biến đổi theo xu hướng đa cực, đa trung tâm; các
nước lớn vẫn hợp tác, thỏa hiệp, nhưng đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau gay gắt hơn.
Cạnh tranh kinh tế, chiến tranh thương mại, tranh giành thị trường, các nguồn tài
nguyên, công nghệ, nhân lực chất lượng cao, thu hút đầu tư nước ngoài giữa các nước
ngày càng quyết liệt, tác động mạnh đến chuỗi sản xuất và phân phối toàn cầu.[25]
Trong quan hệ với Mỹ, Việt Nam cũng phải đối mặt với những thách thức không nhỏ.
Cạnh tranh Mỹ - Trung gia tăng đặt Việt Nam vào sức ép phải chọn bên, đòi hỏi phải
có cách ứng xử khéo léo trước xu hướng phân tuyến hiện nay. Biến động trong nội bộ
chính trị Mỹ và các tranh chấp khu vực cũng là những yếu tố đặt ra nhiều rủi ro và
thách thức đến đường lối ngoại giao độc lập, tự chủ của Việt Nam.
Hiện nay, Việt Nam cần giữ vững đường lối ngoại giao linh hoạt, tự chủ chiến lược và
ủng hộ trật tự dựa trên luật lệ, bảo vệ chủ quyền và ngăn ngừa xung đột trong bối cảnh
căng thẳng địa chính trị và thách thức tăng cao.[26] Việt Nam chủ trương thúc đẩy
quan hệ chiến lược toàn diện với Mỹ, song hết sức thận trọng để không ảnh hưởng
tiêu cực tới quan hệ với Trung Quốc, đặc biệt là quan hệ kinh tế.[27] Với việc Mỹ
đánh giá cao giá trị địa chiến lược của Việt Nam trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái
Bình Dương, Việt Nam cần tận dụng những cơ hội để tham gia vào các sáng kiến do
Mỹ đề xuất nhằm giúp Việt Nam gia tăng hợp tác khu vực và hình thành các chuỗi
cung ứng mới.
Với xu thế hiện nay của cạnh tranh Mỹ - Trung và sự điều chỉnh chính sách của Mỹ
sau khi Tổng thống Trump vừa nhậm chức, Việt Nam cần tranh thủ thời cơ thuận lợi
để tiếp tục đẩy mạnh chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng
hóa; là bạn, đối tác tin cậy, thành viên tích cực và có trách nhiệm của cộng đồng quốc
tế vì mục tiêu hòa bình, hợp tác phát triển ở khu vực và trên thế giới.[28][29] Đồng
thời, Việt Nam cần chủ động xây dựng các phương án ứng phó lâu dài trước tình hình
căng thẳng Mỹ - Trung kéo dài, không để rơi vào tình thế bất lợi về chiến lược hoặc
buộc phải “chọn bên”; tăng cường nhập khẩu và hợp tác trong các lĩnh vực mà Mỹ có
thế mạnh và Việt Nam có nhu cầu[30]; phát huy vai trò tại các thể chế đa phương quan
trọng như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Liên hợp quốc, giúp Việt
Nam vừa tối ưu hóa vị trí chiến lược của mình, vừa củng cố vị thế vững vàng hơn,
giảm thiểu các thách thức từ cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung.
