[Ngày này năm xưa _ 04_04_2020]


Vào ngày 4 tháng 4 năm 1949, Bộ trưởng Ngoại giao của 12 nước gồm Mỹ, Canada  và 10 nước châu  Âu ký vào Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương, thành lập nên tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) [1]. Ngày hôm nay, NATO bước sang tuổi thứ 71. Kể từ khi ra đời, NATO đã trở thành một bộ phận quan trọng của trật tự an ninh mới ở Châu  Âu đồng thời đóng một vai trò to lớn trong chính trị quốc tế hiện đại. Sau những biến cố thăng trầm của lịch sử, giờ đây NATO lại đang đứng trước nhiều thách thức lớn cần phải giải quyết nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.
Mục đích thành lập của NATO là để ngăn chặn ảnh hưởng của phe xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu lúc đó đang trên đà phát triển rất mạnh ở châu Âu. Khi mà đối trọng Liên Xô sụp đổ, NATO bắt đầu thi hành chính sách Đông tiến, kết nạp các thành viên cũ trong khối Xã hội chủ nghĩa tại Đông  Âu và các nước thuộc không gian hậu Xô Viết. Đến nay, số thành viên của NATO lên tới con số 30 [2]. Sức mạnh của NATO được đảm bảo bằng điều 5 Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương, theo đó: “Các nước thành viên phải tham gia phòng ngự tập thể, nếu bất kỳ nước nào bị tấn công vũ trang thì các nước trong khối phải có hành động cần thiết, kể cả dùng vũ lực” [3].  Điều này tạo ra thách thức lớn đối với những kẻ thù tiềm tàng của bất cứ thành viên nào trong khối. "NATO quả thật là liên minh vĩ đại nhất mà thế giới từng chứng kiến. Nhưng ngày nay, với khoảng 30 thành viên, sức mạnh của NATO chưa bằng một nửa thời điểm chỉ có một nửa số thành viên. NATO đang gặp vấn đề dù vẫn còn sở hữu nhiều năng lực" [4] - giáo sư Michael Clarke, nhà phân tích quốc phòng nổi tiếng của Anh, đánh giá. Hiện tại, NATO đang đối diện với nhiều vấn đề rối ren đặt ra một dấu hỏi lớn về tương lai của liên minh quân sự đầy quyền lực này. 
Đầu tiên, NATO đang gặp phải những bất đồng nội bộ, thậm chí gây nên những xung đột giữa các thành viên. Tổ chức này gặp phải một tranh cãi gay gắt liên quan đến chia sẻ gánh nặng tài chính. Sự bất đồng này bắt nguồn từ vị chính trị gia phi truyền thống - Donald Trump. Ông đã công khai chỉ trích các quốc gia NATO vì đã chi tiêu cho quốc phòng dưới mức 2% tổng sản lượng quốc nội như đã cam kết [5]. Hiện Mỹ trả khoảng 22% ngân sách trung ương của NATO [6]. Như vậy, các thành viên  cần phải có một cam kết nào đó nếu muốn tiếp tục duy trì “sự sống” cho NATO, đó có thể là chấp nhận tăng ngân sách quốc phòng như những gì Mỹ đã làm, giảm bớt gánh nặng quốc phòng của Mỹ tại châu  Âu. Bên cạnh đó, vấn đề Iran [7], sự khác biệt trong quan điểm hành xử với Nga [8] đặc biệt là căng thẳng thương mại giữa Mỹ - EU [9] cũng khiến cho mối quan hệ Mỹ - châu  Âu được coi như hòn đá tảng cho sự tồn tại của NATO lại đang bị lung lay hơn bao giờ hết trong lịch sử hơn 70 năm. 
Tương lai của NATO còn gặp nhiều khó khăn bởi hành động đơn phương của các thành viên. Vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ đã và đang là một vấn đề gây bất hòa trong nội bộ NATO. Gần đây, chiến dịch “Mùa xuân hòa bình” bắt đầu từ ngày 9/10/2019 [10] với những cuộc không kích các mục tiêu người Kurd ở Đông Bắc Syria càng minh chứng về một cách tiếp cận khác biệt của Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ. Hành động này diễn ra trong bối cảnh Mỹ vừa rút lui khỏi khu vực, còn các nước châu Âu thì ngỡ ngàng. "Thổ Nhĩ Kỳ dường như đã quyết định rằng tương lai nước này được đảm bảo tốt hơn nhờ quan hệ gần gũi với Nga hơn là với NATO do Mỹ dẫn dắt" [11] - cựu đại sứ Mỹ ở NATO Ivo Daalder nói. Ngoài ra, về phần EU, với sự dẫn đầu của Pháp và Đức, đang thúc đẩy việc thành lập một lực lượng quân đội chung, hành động độc lập với NATO với mục đích phòng thủ riêng cho châu  Âu [12], dự kiến sẽ hoạt động vào năm 2025. Phải chăng, những cam kết về một liên minh quân sự hành động dựa trên sự đồng thuận của tất cả các nước thành viên đã chỉ còn là quá khứ?
Một mối bận tâm nữa của NATO là Trung Quốc. Tổng thư ký NATO, ông Jens Stoltenberg nhận định: “Điều chúng ta thấy là sự lớn mạnh của Trung Quốc đang thay đổi cán cân sức mạnh toàn cầu. Sự phát triển của Trung Quốc về quân sự và kinh tế đem đến cơ hội nhưng cũng kéo theo thách thức nghiêm trọng” [13]. Mỹ cũng đã liên tục đề nghị NATO tập trung vào Trung Quốc. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Mark Esper phát biểu ngày 25/10/2019: “Các đồng minh NATO phải xem xét cẩn thận các rủi ro lâu dài về những lựa chọn mà họ đưa ra liên quan tới mạng 5G… Tôi rất vui khi NATO đang thúc đẩy đánh giá toàn diện hơn những thách thức dài hạn mà một Trung Quốc đang phát triển và xác quyết hơn đặt ra cho liên minh”[14]. Những lo ngại về sự mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc càng gia tăng khi Italy chính thức trở thành quốc gia châu Âu đầu tiên và thuộc nhóm G7 tham gia sáng kiến Vành đai và Con đường [15]. Điều đó càng khiến NATO và các quốc gia thành viên nhận thức rõ hơn về những nguy cơ to lớn xuất phát từ sự trỗi dậy của Trung Quốc.  
Từ những vấn đề đã nêu trên, có thể nhận thấy rằng “con thuyền NATO” đang đối mặt với những cơn sóng dữ sau hơn 70 năm tồn tại và phát triển như cách Báo The Guardian miêu tả về một bức tranh không mấy lạc quan: “Người Đức và người Đông  Âu nổi giận với người Pháp, người Pháp giận dữ người Thổ Nhĩ Kỳ và người Mỹ, còn Tổng thống Mỹ Donald Trump tức giận với hầu hết mọi người” [16]. Hay như Tổng thống Pháp Emmanuel Macron gần đây tuyên bố NATO đang "chết não "[17]. Ông nhấn mạnh liên minh này cần dừng chuyện suốt ngày nói về tiền bạc và dành nhiều thời gian hơn để giải quyết các vấn đề chiến lược cơ bản. Những khó khăn hiện tại đòi hỏi NATO cần phải có sự cải tổ cần thiết cũng như những đối thoại thực chất nhằm đảm bảo những lợi ích chiến lược chung. “Cải tổ để hồi sinh” là những điều mà các nhà lãnh đạo của liên minh này cần làm trong thời gian tới để tìm ra tiếng nói chung, nếu không, “guồng máy quân sự” NATO sẽ khó có thể tiếp tục đảm đương vai trò của mình trong thời kỳ mới.